مطالعه‌ي تحليلي و تطبيقي ساختار «سه‌گاه» در موسيقي دستگاهي ايران و موغام/ دستگاه جمهوري آذربايجان

با توجه به ريشه‌هاي مشترك در موسيقي كلاسيك ايران و آذربايجان، هدف از اين تحقيق شناخت وجوه تمايز و تشابه اين دو فرهنگ موسيقايي به طور اخص در دستگاه/ موغام «سه‌گاه» بوده است. «سه‌گاه» به عنوان يكي از مدهاي اساسيِ دو كشور است كه به شيوه‌ي مقايسه‌ي توصيفي، تطبيقي و تحليليگوشه/  شعبه‌هاي تشكيل دهنده‌ي آن از لحاظ فواصل ساختاري، نغمه‌هاي «شاهد»، «ايست» و «متغيّر»، گستره‌ي صوتي، سير ملوديك، فضاي مدال بررسي شده و همچنين به مقايسه‌ي اشتراك‌ها و تفاوت‌ها در ساختار و مفاهيم آن پرداخته‌ايم. شيوه‌ي گردآوري اطلاعات، منابع كتابخانه‌اي به زبان‌هاي فارسي و تركي و منابع صوتي از استادان موسيقي هر دو فرهنگ بوده است. همينطور گفتگوهاي شفاهي با نوازندگان و خوانندگان آذربايجان ايران به عنوان منبع روايي مورد استفاده قرارگرفته است. نتايج شامل اين است كه «سه‌گاه» از تركيب دو واژه‌ي «سه» در معناي عددي و «گاه» در مفهوم جايگاه، در هر دو كشور با يك معني مشابه به كار رفته و ريشه‌ي مشتركي دارند و همينطور گستره‌ي صوتي «درآمد» در سه‌گاه ايراني محدود به فضاي مدال آن و دستگاه در يك روند صعودي قرار دارد. در سه دگره‌ي سه‌گاه آذربايجان «برداشت» از قسمت اوج هر دستگاه شروع شده و با يك روند نزولي به محدوده‌ي صوتي مايه‌ي اصلي مي‌رسد. در نتيجه وسعت صوتي برداشت‌ها نسبت به درآمد سه‌گاه ايراني بيشتر است. نغمه‌ي شاهد در دگره‌هاي سه‌گاه آذربايجان نسبت به سه‌گاه ايراني تعديل شده است، بدين صورت كه سه‌گاه ايران تأكيد روي فاصله‌ي سوم خنثي(طنيني به علاوه مجنب) دارد، اما در سه‌گاه آذربايجان اين فاصله، فاصله‌ي سوم بزرگ طبيعي متناسب با پرده‌بندي موسيقي آذربايجان است. گوشه‌/ شعبه‌ي زابل، مُد مشترك بين دو كشور داراي محور ملوديك و شاهد يكسان، يعني فاصله‌ي سوم نسبت به شاهد سه‌گاه است. «مويه» به عنوان مد مستقل در موسيقي ايراني داراي ساختار تريكوردي با محوريت ملوديك نغمه‌هاي «دو»، «ركرن» و  «مي بمل» و در آذربايجان به عنوان گوشه‌اي جزء شعبه‌ي «مايه‌ي زابل» و با محوريت ملوديك نغمه‌هاي «سل»، «لابمل» و «سي دوبل بمل» اجرا مي‌شود. همچنين گوشه/ شعبه‌ي «مخالف» با نغمه‌ي شاهد و فاصله‌ي ششم نسبت به شاهد سه‌گاه در هر دو فرهنگ موسيقايي مشترك بوده اما در فواصل ساختاري متفاوت است.