ميدان بهارستان و تحقق فضاي مدني (خوانشي نقادانه از سويه فضامند اولين انقلاب مدرن شهري ايران)

همسو با ديگر مظاهر تمدني، شهر ايراني در اثر مواجهه با مدرنيته، به افقي تازه از زيست خود گام نهاده و در كنار تحول كالبدي و پيدايش فضاهاي معماري و شهري با پيكره‌بندي جديد، تجربۀ نويني از بُعد اجتماعي فضا را از سر مي‌گذراند. ميدان بهارستان نمونۀ قابل‌تأملي از اين صورت‌بندي جديد فضايي است كه در انتهاي عصر قاجار خارج از نظم مسلط بدل به كانون كنشگري اجتماعي و آزادي‌خواهي مشروطه‌طلبان مي‌شود. اين مطالعه در بستر پارادايم انتقادي به دنبال خوانش عوامل و نيروهايي است كه ميدان بهارستان را در فضا-زمان تاريخي تهران عصر مشروطه، به‌عنوان فضاي مدني در نظم نوين شهري مطرح ساخته‌اند، و سعي دارد برخلاف تحليل‌هاي يك‌سويه كالبدي و يا معنايي، زواياي مسكوت مانده اين تجربه را از طريق روايت فضاي اجتماعي آن، صدادار نمايد. فضاي مدني، به‌عنوان لايۀ نهايي عموميت فضاي شهري، نوعي فضاي زيسته است كه با تسلط جامعه بر آن، بدل به بستر گفتماني و كنش اجتماعي-سياسي شهروندان شده و به‌سان بدن آزادي‌خواه جامعه از طريق حمايت نهادهاي آن حيات خود را بازمي‌يابد. بر مبناي خوانش اين پژوهش، ميدان بهارستان در عصر مشروطه، به پشتوانۀ استقلال شهري و جدايي از شبكۀ منسجم فضاهاي عمومي، ايجاد بستر گفتماني از طريق حضور نهاد نوپا مجلس و انجمن‌ها و كانون‌هاي وابسته به آن، كثرت و تنوع حاصل از شكل‌گيري جامعۀ مدرن، و همچنين مطالبه و دادخواهي به‌واسطۀ شكل‌گيري دوگانۀ دولت-ملت، به تصرف مشروطه‌خواهان درآمده و ضمن ايجاد انقطاعي بنيادين در نظم سنتي حاكم، زيست اجتماعي شهر را وارد حياتي سراسر نوپديد كرده و تجربۀ جديدي از مكان‌مندي در فضاي عمومي شهري را به همراه آورده است.