مطالعۀ تطبيقي تجليات باغ عرفاني در معماري سنتي ايران و شعر خلوت دل حكيم نظامي گنجوي

هنرهاي سنتي ايران، در تجلي‌هاي مختلف، به مضامين مشتركي اشاره دارند كه ريشه در مباني انديشه‌اي خالقان آن هنرها دارد. با بررسي هنرهاي مختلف مشاهده مي‌شود، مفهوم باغ به فراخور هر هنري تجلي متداومي داشته است. به‌طوري‌كه با حذف باغ از اين هنرها، اساس اين هنرها زير سؤال مي‌رود و به‌نظر مي‌رسد عنصر مهمي از اين هنرها كه منظور هنرمند آن بوده، حذف شده است. لذا اين سؤال مطرح مي‌شود كه علت ظهور متداوم باغ در اين هنرها چيست؟ به‌نظر مي‌رسد علت تجلي متداوم «باغ» در هنرهاي مختلف كه حضوري به‌صورت زمينه‌اي و نه الحاقي دارد، ريشه در انديشۀ بانيان اين هنرها دارد. هدف از انجام اين پژوهش كه از نوع كيفي و با رويكرد استقرايي است، بررسي ساختار فكري و حِكمي خالقان هنر سنتي ايران، به جهت منظور اين هنرمندان در به تصويركشيدن متداوم باغ (طبيعي و تجريدي) در معماري است. روش تحليل داده‌ها در اين پژوهش از نوع تحليل محتواي كيفي بوده و با كدگذاري متون، شاخص‌هاي تحليل استخراج شده، با روش‌ تفسير نقلي تفاسير شعر به معماري تسري داده شده و شاخص‌هاي به‌دست‌آمده اعتبارسنجي شد. در مرحلۀ بعد تجزيه و تحليل، نمود باغ درون در هنر معماري با استدلال عقلي انجام شد. نتايج حاصل از اين تحقيق نشان مي‌دهد هنرمندان عالم سنت (در مرتبۀ استادي) عارفاني بودند كه به مقام شهود غيب نائل آمده، در فضاي باغ دل (باغ درون) به ملاقات عارفانه رسيده‌اند. در نتيجه اين سلوك معنوي معمار عارف، محصول معماري خويش را توسط شاخص‌هاي درون‌گرايي و ساير موارد، محملي براي تذكار مخاطب و ايجاد حالت تفكر در او كرده و درصدد نمايان‌ساختن عالمي وراي حس است. نتيجۀ اين موارد ايجاد فضاي باغ در بناهاي سنتي ايران است. اين نتيجه‌گيري، هنر اسلامي ايران را از شكل‌گرايي، تزئيني‌بودن صرف و بي‌محتوايي مي‌رهاند.