بررسي احتمال پيامبري حيّ بن يقظان در انديشۀ شيخ صدوق

داستان حيّ بن يقظان، توسط دانشمندان علوم اسلامي و بيشتر، عارفان و حكيمان مطرح شده است كه برخي از معارف را بر آن استوار ساختند. قهرمان داستان، تنها از طريق تعقّل، قدم‌‌به‌‌قدم به اسرار عالم پي مي‌برد و در نهايت آنچه را يافته با دين قومي ديگر هماهنگ مي‌بيند. به‌خلاف عارفان و حكيمان، برخي از محدثّان و متكلّمان معتقدند چنانچه بر فرض، فردي بدون بهره گيري از ارشاد و راهنمايي ديگران و در محيطي به دور از همه انسان ها پرورش يابد، اگر بتواند خدا را با عقل و فطرت دريابد، چنين شخصي، حجّت خداست. آنچه در تمثيل مطرح مي گردد شخصي با اين شرايط را حجّت باطن معرفي مي كند. در مقابل، شيخ صدوق نه تنها با اصل اين تمثيل و افسانه موافق نيست، بلكه از بررسي آثاري كه نزديك به اين مفهوم دارد، چنين برمي آيد كه اگر چنين احتمالي با اين مباني مورد پذيرش قرار گيرد آن شخص هر كه باشد حجّت ظاهري ـ‌يعني پيامبر در ظاهرـ خواهد بود نه حجّت باطني. پژوهشِ حاضر به شيوۀ توصيفي، تحليلي به دنبال اثبات اعتقاد شيخ صدوق به وجود شخص خاص يا افسانۀ حيّ بن يقظان نيست، بلكه درصدد دستيابي به آن است كه وي، چگونه و با چه مبنايي شخصيتي مانند حيّ بن يقظان را حجّت خدا و پيامبر مي داند. يافته هاي پژوهش حكايت از آن دارد كه مبناي خالي نبودن زمين از حجت خدا و نيز اعتبار روش عقلي در شناخت خداوند، احتمالِ حجّت خدا بودن با شرايطي همچون شرايط حيّ بن يقظان در انديشۀ شيخ صدوق قابل اثبات و امري ممكن است.