سياست و بوروكراسي در اداره امور عمومي ايران

هدف: يكي از مباحث چالش برانگيز در ميان نظريه پردازان اداره امور عمومي، ارتباط ميان دو مفهوم سياست و اداره است. نظريات متفاوتي تا به امروز در مورد اين دو مفهوم ارائه شده است؛ اما اجماع مورد توافقي حاصل نشده است و همچنان نظريه‌پردازان علوم سياسي و اداره امور عمومي در تعيين مرز ميان اداره و سياست دچار ترديد هستند. مفهوم دولت امروزه دربرگيرنده بوروكراسي و سياست است؛ اين در حالي است كه درك ماهيت سياست و بوروكراسي و ارتباط آنها با يكديگر مشكل است و هر يك مي­تواند بر ديگري تاثير گذار باشد. در اين مقاله سعي بر اين است كه مفهوم سياست از بوروكراسي مجزا گردد تا ميزان تاثيرگذاري آن­ها بيشتر درك شود. اين تاثيرگذاري مي‌تواند پيامدهاي مثبت و يا منفي داشته باشد كه وابسته به شرايط و بستر جوامع مختلف است. اين در حالي است كه در عمل تفكيك دو مفهوم اداره و سياست بسيار مشكل است و برخي از نظريه پردازان معتقدند جدايي اين دو مفهوم در عمل امكان پذير نيست. از طرف ديگر، اين ارتباط مي‌تواند در كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه با هم متمايز باشد و شكل متفاوتي به خود بگيرد. هدف از انجام اين مقاله اين است كه روابط سياست و بوروكراسي در اداره امور عمومي ايران مورد بررسي و مطالعه قرار بگيرد. طراحي/ روش‌شناسي/ رويكرد: پژوهش فعلي داراي رويكرد كيفي است و جهت دستيابي به اهداف تعريف شده، اطلاعات پژوهش از طريق نمونه گيري هدفمند و مصاحبه نيمه‌ساختاريافته با 11 نفر از صاحبنظران اجرايي وزارت نيرو گردآوري شده است. همچنين جهت تجزيه و تحليل اطلاعات و پاسخ به مساله پژوهش از روش تحليل مضمون استقرايي استفاده شده است. يافته­‌هاي پژوهش: پس از گردآوري اطلاعات و تجزيه و تحليل آن، 95 كد اوليه به دست آمد كه پس از طبقه‌بندي و بررسي مجدد 24 مضمون پايه استخراج شد و در نهايت 7 مضمون سازمان‌دهنده و شبكه‌اي از مضامين ايجاد گرديد. مضامين سازمان‌دهنده شامل وابستگي تصميمات به نظرات شخصي، در نظر گرفتن قدرت سياسي در تصميمات، خويشاوندسالاري در انتخاب بوروكرات ها، كوتاه مدت بودن خدمت بوروكرات ها، وجود فرماليزم در انتخاب بوروكرات ها، ضعف بهره گيري از يافته­‌هاي علمي و متخصصان و ضعف ارتباط ميان متخصصان و تصميم­گيرندگان است. يافته‌هاي حاصل از پژوهش نشان مي‌دهد كه اداره امور عمومي و بوروكراسي مورد عمل در كشور ايران از بوروكراسي آرماني و ايده‌آل وبر فاصله گرفته است؛ اين در حالي است كه با توجه به تحقيقات پيشين ثابت شده كه اكثر كشورهاي توسعه يافته در اداره امور عمومي خود به بوروكراسي آرماني وبر قرابت بيشتري دارند و ويژگي‌هاي ساختاري بوروكراسي آرماني وبر مانند سلسله‌مراتب اداري، تخصص‌گرايي و شايسته‌سالاري در اين كشورها پياده مي‌شود. مطالعات صورت گرفته نشان مي‌دهد كه در صورتي كه بتوان تصميمات و خط‌مشي‌هاي اخذ شده توسط سياستمداران را از اجرا و اداره امور عمومي تفكيك نمود؛ نتايج بهتري در اداره امور عمومي مي‌توان به دست آورد. محدوديت ها و پيامدها: مدل نهايي توسط محقق ارائه شده است و نتايج حاصل از پژوهش ممكن است قابليت تعميم پذيري در تمامي سازمان‌هاي بخش دولتي را نداشته باشد. پيامدهاي عملي: نتايج به دست آمده در پژوهش فعلي به دليلي گستردگي موضوع  صرفا مبتني بر يك وزرارتخانه بوده است؛ بنابراين ممكن است به لحاظ تعميم‌پذيري داراي محدوديت هايي باشد. ابتكار يا ارزش مقاله: بيشتر مطالعات و تحقيقات صورت گرفته تا امروز در حيطه رابطه ميان سياست و اداره در كشورهاي توسعه يافته مطرح شده است و ادبيات موجود در اين حوزه نيز بيشتر مرتبط با كشورهاي توسعه يافته و دولت‌هاي مدرن بوده است. بنابراين، نتايج حاصل از مطالعاتي كه در كشورهاي در حال توسعه انجام شود مي‌تواند به لحاظ نظري و كاربردي داراي نوآوري باشد. پژوهش فعلي ارتباط ميان سياست و اداره را در اداره امور عمومي ايران مورد بررسي قرار مي دهد كه به عنوان يك كشور در حال توسعه به صورت خاص و موردي امكان مطالعات عميق‌تر و دقيق‌تر را فراهم مي‌كند و در نهايت از نتايج آن مي‌توان در جهت اصلاح نظام اداري و سياسي استفاده نمود؛ در ضمن اين پژوهش از منظر مطالعات تطبيقي مي­تواند ضمن درك بيشتر اين ارتباط راهگشاي مشكلات موجود در اداره امور عمومي كشور باشد.