ارائه الگويي براي شناسايي عناصر مهم گزارشگري پايداري شركتي با تأكيد بر اصول و ارزش‌هاي اسلامي

هدف: با توجه به اهميت پايداري در اسلام، شركت‌هاي اسلامي مي‌توانند با پايبندي به الزامات پايداري و گزارشگري پايداري، نقش مهمي را در توسعه پايدار ايفا كنند. در اسلام مفاهيم ارزشمندي براي پايداري وجود دارد. با وجودي كه بعضي از نويسندگان، ديدگاه‌هايي در ارتباط با گزارشگري پايداري شركتي با رويكرد اسلامي ارائه كرده‌اند، تاكنون الگوي جامعي براي شناسايي عناصر آن ارائه نشده است تا بتواند الگوهاي متداول را با لحاظ‌كردن آموزه‌هاي اسلامي كامل كند. در اين راستا پژوهش حاضر درصدد است تا الگويي براي شناسايي عناصر مهم گزارشگري پايداري شركتي با تأكيد بر اصول و ارزش‌هاي اسلامي، به‌منظور سنجش سطح افشاي فعاليت‌هاي پايداري شركت‌هاي اسلامي، از جمله شركت‌هاي ايراني ارائه كند. روش: پس از بررسي گزارش‌هاي پايداري نمونه‌اي از شركت‌هاي مورد تأييد شريعت در مالزي و اندونزي، بررسي گسترده ادبيات موضوع و نظرخواهي از خبرگان، عناصر اوليه الگو با استفاده از روش تحليل مضمون استخراج شد و به‌كمك روش دلفي فازي، اين عناصر غربال شدند. جامعه آماري در بخش اجراي روش دلفي فازي خبرگان گزارشگري پايداري و مالي اسلامي بودند كه از طريق نمونه‌گيري هدفمند انتخاب شدند. عناصر اوليه شناسايي‌شده، در قالب پرسش‌نامه، براي غربالگري در سال ۱۴۰۱ براي آنان ارسال شد. يافته‌ها: درمجموع، ۲۰۳ شاخص به‌عنوان عناصر اوليه الگو شناسايي شد. از كل شاخص‌هاي شناسايي‌شده، ۱۵۸ شاخص مرتبط با استانداردها و رهنمودهاي گزارشگري پايداري متداول و ۴۵ شاخص مرتبط با فعاليت‌هاي مسئوليت‌پذيري اسلامي شركت‌ها بود. شاخص‌ها بر اساس تشابه در قالب ۱۳ مؤلفه متداول و چهار مؤلفه اسلامي قرار گرفتند. مؤلفه‌ها نيز در قالب چهار بُعد اجتماعي، زيست‌محيطي، راهبري پايداري و اقتصادي دسته‌بندي شدند. در بُعد اجتماعي ۸۴ شاخص شناسايي شد كه در مؤلفه‌هاي رضايت مشتريان، رفاه كاركنان، مشاركت در جامعه محلي و فعاليت‌هاي مسئوليت‌پذيري اجتماعي اسلامي طبقه‌بندي شدند. بُعد زيست‌محيطي شامل ۴۳ شاخص بود كه در مؤلفه‌هاي مديريت مصرف منابع طبيعي، مديريت آلايندگي، نوآوري محصولات و خدمات و فعاليت‌هاي مسئوليت‌پذيري زيست‌محيطي اسلامي طبقه‌بندي شدند. ۴۶ شاخص شناسايي شده براي بُعد راهبري پايداري، در مؤلفه‌هاي رويه‌هاي گزارشگري پايداري، ساختار راهبري پايداري، حقوق سهام‌داران و راهبري شرعي قرار گرفتند. بُعد اقتصادي نيز شامل ۳۰ شاخص بود كه در مؤلفه‌هاي عملكرد اقتصادي، تأثيرهاي غيرمستقيم اقتصادي، مديريت زنجيره تأمين، مبارزه با رشوه و فساد و فعاليت‌هاي مسئوليت‌پذيري اقتصادي اسلامي طبقه‌بندي شدند. در مرحله غربالگري با استفاده از روش دلفي فازي، در مجموع ۲۱ شاخص حذف شد و عناصر مهم الگو در قالب ۱۸۲ شاخص، ۱۷ مؤلفه و ۴ بُعد نهايي شد. نتيجه‌گيري: با تأييدشدن اكثريت شاخص‌هاي شناسايي‌شده در الگو، مي‌توان اذعان كرد كه اغلب آن‌ها از ديد خبرگان حائز اهميت بودند. به‌علاوه، تأييد شدن اكثريت شاخص‌هاي اسلامي در هر يك از ابعاد الگو، اهميت لحاظ كردن اصول و ارزش‌هاي اسلامي را در تكميل عناصر الگو نشان مي‌دهد. مطالعه حاضر مي‌تواند تكميل‌كننده مطالعات مربوط به گزارشگري پايداري و مالي اسلامي باشد و بستري را براي ايفاي تعهدهاي شركت‌هاي اسلامي نسبت به خداوند متعال، ذي‌نفعان و محيط‌زيست فراهم كند.