بازنمايي ساختمان در نقاشي ايراني و نقش آن در گستردگي فضاي تصوير و ژرفانمايي

ساختمان‎ها پس از پيكره‎ها، تاثيرگذارترين عنصر بصري در نقاشي ايراني است. از كهن‎ترين نمونه‎هاي برجاي‎مانده مانند.ورقه‎ وگلشاه كه حتي عناصر طبيعي نيز در آن، نقش چنداني در ساخت فضاي صحنه نداشت، اين بناها بودند كه جايگاه‎هاي متفاوتي را مي‎ساختند. بازنمايي ساختمان‎ها در همۀ ادوار نقاشي ايراني بر همين اهميت ماند و گام‎به‎گام بر پيچيدگي‎هاي فضايي آن افزوده شد. پژوهش پيش‎رو، كاركردهاي بازنمايي ساختمان را در نقاشي ايراني مي‎جويد و چگونگي گسترش فضاي سه‎بعدي را برپايۀ محورهاي سه‎گانۀ بلندا، پهنا و ژرفا در فضاهاي معمارانه واكاوي مي‎كند. بررسي نشان مي‎دهد برخلاف پاره‎اي گمان‎ها دربارۀ دوبعدي بودن نگارگري ايراني و پرهيز آگاهانۀ نقاشان از ژرفانمايي، هنرمندان ايراني به‎مانند ديگر نقاشان درپي بازنمايي فضاي سه‎بعدي در آثار خود بودند. آن‎ها، شيوه‎ها و كاركردهاي پراكنش عناصر بصري را بر محورهاي سه‎گانه مي‎شناختند و از آن براي گسترش دامنۀ ديد بيننده و القاي ابعاد سه‎گانه بهره مي‎بردند. دراين ميان، نقش ساختمان‎ها با داشتن بلندا (اشكوبه‎ها)، پهنا (بَرِ ساختمان) و ژرفا (پشت/جلو يا درون/بيرون) در چينش‎هاي گوناگون فضايي، نزد اين هنرمندان شناخته بود. بناها هم‌چنين، در جايگاه مجموعۀ مكعب‎هاي به‎هم‎چسبيده، حسي از ادراك ژرفا را به‎شيوۀ پرسپكتيو ناهمگرا پديد مي‎آوردند. البته، اين ترفند در نقاشي ايراني، بيش از آن‌كه روشمند باشد، الگوپردازانه بود. اين پژوهش، به‎شيوۀ توصيفي‎ـ‎تحليل هندسي و برپايۀ واكاوي حدود 400 نگاره از صد نسخۀ برجستۀ سده‎هاي 7ـ10ق. پيش رفته است. نگارنده مي‎كوشد تكاپوهاي نقاشان و بخشي از فرازوفرودهاي بصري دست‎يابي به توهم فضايي را در آثار نقاشي ايراني پيش چشم آورد.