خاك‌خواري و بازتاب آن در متون كهن فارسي و عربي

خاك‌خواري، يعني عادت به خوردنِ خاك وگِل و نظاير آن، سابقۀ طولاني در سراسر جهان دارد. اين پديده در متون كهن فارسي و عربي نيز به صورت‌هاي مختلف انعكاس يافته است و طيف‌هاي گوناگوني از مردم، اعمّ از زاهدان و صوفيان، خلفا و پادشاهان و دولتمردان، فُقرا، زنان، كودكان، ديوانگان و عموم مردم به آن گرايش داشته‌اند. در اين پژوهش به بررسيِ بازتابِ خاك‌خواري در متون نظم ونثر فارسي و عربي پرداخته‌ايم. اين پژوهش را به روش توصيفي- تحليلي انجام داده‌ايم و با شناساييِ منابعِ گوناگوني كه در آنها اشاره‌اي به خاك‌خواري شده است و استناد به آنها به بررسي و تحليل موضوع پرداخته‌ايم.چنان‌كه از شواهد متون كهن برمي‌آيد، خاك‌خواري، گذشته‌از جُنون، غالباً به‌سببِ فقر، زُهد و ورع، التذاذ و اعتياد، و يا ويارِ زنانِ باردار بوده است. رواجِ امثالِ گوناگون در ميانِ اقوامِ ايراني با مضمونِ خاك‌خواري نشانگرِ ميزانِ شيوع و همچنين دشواريِ تركِ اين عادت بوده است. جُز زاهدانِ قرونِ نخستين اسلام كه خاك‌خواري را نوعي زهد و ورع و پرهيز از امور دنيوي و تقيّد به حلال‌خواري و كم‌آزاري مي‌پنداشته‌اند، شاعران و نويسندگان اغلب برخورد منفي با اين پديده داشته‌اند وآن را از عادت‌هاي ناپسند و بيمارگونه ‌شمرده‌اند و به خودداري از آن دعوت ‌كرده‌اند. در متونِ طبّي خاك‌خواري را نوعي بيماري و مرض شناخته‌اند و راهكارهايي براي درمان آن ارائه داده‌اند. در متون اخلاقي گِل‌خواري را از جملۀ اَمراضِ نفس شمرده‌اند و گاه در تمثيل، به ‌اعتيادِ گِل‌خواري اشاره كرده‌اند. در متونِ ديني نيز خاك‌خواري حرام شمرده ‌شده است.