مفهوم‌شناسي «اراده» در روان‌شناسي و تناظريابي آن در منابع اسلامي

قدمت مفهوم «اراده» در متون فلسفي و ديني را مي‌توان قريب پانصد سال قبل از ميلاد مسيح دانست، ليكن ورود اين مفهوم به دنياي روان‌شناسي نوين، با تغيير و تحولاتي روبه‌رو گرديد. ازاين‌رو پژوهش حاضر با هدف «مفهوم‌شناسي اراده در گستره دانش روان‌شناسي و تناظريابي آن در منابع اسلامي» شكل گرفت. بدين منظور، در گام اول، «اراده» در روان‌شناسي و مفاهيم متناظر با آن در منابع اسلامي با استفاده از روش معناشناسي زباني مفهوم‌شناسي شد و در گام دوم، ميزان مطابقت اين مفاهيم با «اراده» در منابع اسلامي با استفاده از روش «توصيفي» زمينه‌يابي و بررسي گرديد. نتايج يافته‌هاي پژوهش نشان داد: حوزه معنايي «اراده» در لغت و روان‌شناسي با مؤلفه‌هايي همچون «توانايي رواني، كشش هشيارانه، توانمندي رفتاري، تصميم‌گيري، مهار خود و رفتار هوشمند» مشخص مي‌شود. مفاهيم متناظر با حوزه معنايي «اراده» در لغت و روان‌شناسي، واژگاني از جمله «اراده، طلب، اختيار، رغبت، ميل، شوق، شهوه‌، محبه، وُد، تمنّي، انتخاب، مشيت، عزم، صبر، حزم، صريمه، قصد، تحرّي، نيت، إمّعه، المنزعه، الهوي، الاصرار، نكث، إهمال، جزم، هم، ابتغاء، قضاء، قدرت، عطوفه و تصميم» در منابع اسلامي شناسايي شد. نتايج پژوهش در گام دوم نشان داد: مفاهيم «وُد، حزم، امّعه، المنزعه، نكث، اهمال، قضاء، قدرت، عطوفه و تصميم» با ميزان شاخص روايي محتوايي (CVI) 0.625، 0.625، 0.625، 0.75، 0.625، 0.5، 0.5، 0.625، 0.5 و 0.75 حذف و 22 مفهوم ديگر از قرابت مطلوب با اراده در منابع اسلامي برخوردارند.