تجمع فلزات سنگين در ريشه و اندام هوايي ذرت علوفه‌اي رشد يافته در خاك‎ هاي تيمار شده با لجن فاضلاب

براي كاربرد لجن در كشاورزي، شناخت اثرات آن بر وضعيت و انتقال فلزات سنگين به گياه ضروري است. بدين منظور آزمايشي گلخانه اي به‌صورت طرح بلوك هاي كامل تصادفي در سال 1400 در گلخانه موسسه تحقيقات خاك و آب در كرج براي بررسي تجمع فلزات سنگين در ذرت علوفه‌اي ‎(به‌عنوان گياه شاخص) رشد يافته در خاك تيمار شده با سطوح مختلف لجن انجام شد. خاك انتخابي با چهار سطح مختلف لجن فاضلاب شهري به‎ميزان 0% ، 5/%، 2% و 4% و با سه تكرار تيمار شد. نتايج نشان داد كليه تيمارهاي مصرف لجن نسبت به تيمار شاهد باعث افزايش عملكرد تر و خشك گرديد(p 0.05). بيشترين عملكرد تر اندام هوايي با ميانگين 214/9 گرم در گلدان (افزايش 300%) از 4% لجن نسبت به شاهد حاصل گرديد كه اين تيمار در مقايسه با ساير سطوح مصرف لجن نيز اختلاف معني دار داشت (p 0.05). مصرف سه سطح لجن در مقايسه با همديگر تأثير معني داري بر عملكرد خشك نداشت. مصرف لجن فاضلاب باعث افزايش معنادار غلظت عناصر سرب، نيكل و مس در اندام هوايي ذرت شد. مقدار فاكتور انتقال (TF) در همه تيمارها بدين‌صورت بود: Cd Cu Pb Ni As Cr Co كه بيشترين ميانگين مقدار فاكتور انتقال مربوط به عنصر كادميم و پس از آن مس و سرب بود. مصرف لجن فاضلاب نسبت به تيمار شاهد باعث تغييرات معني داري در فاكتور انتقال عناصر كادميم، نيكل، آرسنيك، مس و سرب گرديد؛ اما اين تغييرات براي فلزات كروم و كبالت معني‌دار نبود (p 0.05). ميانگين مقدار فاكتور تغليظ زيستي ريشه (BCFroot) در همه تيمارها داراي اين روند بود: Cd Cu Pb Ni As Co Cr. اين روند در مورد فاكتور تغليظ زيستي اندام هوايي (BCFshoot) به اين صورت بود: Cd Pb Cu Ni As Cr Co. فاكتور تغليظ زيستي كادميم براي ريشه و اندام هوايي و همچنين فاكتور انتقال آن نسبت به ساير فلزات سنگين بيشتر بود. درمجموع غلظت اندازه‌گيري شده براي كادميم، سرب و آرسنيك در بالاترين مقادير در اندام هوايي گياه به ترتيب، 0/17، 1/94، 0/74ميلي گرم در كيلوگرم بودند، درحالي‌كه مقادير مجاز استاندارد بيشينه رواداري اين فلزات سنگين در خوراك دام[1] براي مواد اوليه خوراك دام از منابع گياهي به‎ترتيب 1، 30 و 2 ميلي‌گرم در كيلوگرم است. بنابراين افزايش غلظت در اندام‌هاي هوايي در حدي نبود كه سبب افزايش غلظت عناصر موردنظر بالاتر از حدود مجاز در استاندارد ملي ايران باشد؛ اما بايستي دقت نمود كه نتايج اين بررسي صرفاً مربوط به‌يكبار مصرف يك نمونه لجن بود، درحالي‌كه كيفيت و محتويات لجن متنوع است. با توجه به كمبود مواد آلي و فسفر در خاكهاي كشاورزي كشور، كاربرد لجن فاضلاب تصفيه شده با توجه به بالا بودن درصد كربن آلي و فسفر آن قابل توجه است؛ اما به‎دليل تغييرات كيفيت لجن و استفاده متعدد آن در اراضي تحت كشت، پيشنهاد مي‌گردد تا مطالعات تكميلي انجام پذيرد تا بر اساس آن امكان توصيه زراعي فراهم گردد.