بازخواني عليّت و پنجره‌هاي علّي در گفتمان قرآني با محوريت تفسير آيات «قرض»

«علّيت» يكي از روابط بنيادي است كه نقش مهمي در زمينه‌هاي مختلف ديني و معرفتي ايفا مي‌كند. در تحليل زنجيره‌هاي علّي در قرآن، اصول معنايي متعددي مانند اصل پنجره‌هاي علّي مطرح مي‌شود. مطابق اين اصل، روابط علّيِ گوناگون در آيات مختلف نسبت به يك زنجيره علّي فراهم ‌مي‌شود و بخش خاصي از يك مسير يا فرآيند دركانون توجه قرار مي‌گيرد. در تفسير شناختي از كلام الهي، بررسي نحوه تشكيل سلسله‌هاي علّي در زبان قرآن و باز‌شدن پنجره‌هاي توجه به‌سوي معارف بينشي و آموزه‌هاي ارزشي آن؛ ظرافت‌هاي معنايي بي‌بديلي را فراروي مخاطب قرار مي‌دهد. نوشتار حاضر به روش توصيفي ـ تحليلي و با رويكردي تفسيري درصدد است با توجه به نگاه مفسران و اصل پنجره‌هاي علّي، ساختاري روشمند جهت دسته‌بندي روابط علّي در تفسير آيات «قرض» بيابد و تصويري بديع از مراد الهي در كاربست تعبير إسنادي «قرض به خداوند» ارائه ‌دهد. رهيافت‌هاي حاصل نشانگر وجود رابطه علّيت ميان افعال ارزشي و اختياري انسان با كمال مطلوب انساني است. سلسله‌ علّي در تفسير آيات «قرض» را مي‌توان به دو دسته تقسيم نمود: يكي سلسله علت‌هايي كه جهت‌گيري‌هاي اعتقادي ـ عملي انسان را شكل ‌مي‌دهد، مانند: ايمان به خدا و رسول، تقوا، معادباوري، جهاد در راه خدا، مبارزه با بخل و ... دوم عليّت خداوند بر پاداش قرض: زنجيره پاداش‌هاي بي‌حد و حصري براي «قرض» بيان شده ‌است كه با ايجاد انگيزه، انسان مؤمن و باتقوا را به سمت انجام عمل خير و حسنه هدايت‌ مي‌نمايد؛ پاداش‌هايي نظير: «آمرزش گناهان»، «اجركريم»، «فوز عظيم» و ... .