مطالعه تطبيقي آرايه‌هاي معماري فضاي ميانسراي خانه‌هاي اواخر دورۀ قاجار (1304-1260ه.ش) و پهلوي اول شيراز

آرايه‌هاي معماري در جدارۀ ميانسراي خانه‌هاي شيراز با داشتن تنوع بسيار در نوع و كاربرد هر يك از عناصر آن، روح متفاوتي را به فضا داده است. در اين فضا از انواع تكنيك‌هاي گچ‌بري، كاشي‌كاري، كارهاي چوبي، سنگي و آجركاري متناسب با نقش عملكردي هر جز استفاده شده است. در گذر از دورۀ قاجار و رسيدن به دوران پهلوي اول علاوه بر تغيير در نحوۀ ساخت بنا و معماري ميانسرا، تحولاتي نيز در شكل و ساخت آرايه‌هاي معماري حادث شده است. پرسشي در اينجا مطرح مي‌شود كه شباهت‌ها و تفاوت‌هاي آرايه‌هاي معماري فضاي ميانسراي خانه‌هاي اواخر دورۀ قاجار و پهلوي اول شيراز در چيست؟ نحوه و نوع آرايه‌ها به چه صورت بوده است؟ در اين مقاله با مقايسۀ آرايه‌هاي فضاي ميانسراي خانه‌هاي اواخر دورۀ قاجار و پهلوي اول شيراز سعي در پيدا كردن شباهت‌ها و تفاوت‌هاي هر جز از آرايه‌هاي معماري را دارد كه به وسيلۀ آن مي‌توان به نحوه تغييرات در طول اين زمان پي برد. با مطالعه و تحقيق در اين‌باره و مقايسۀ جز به جز آرايه‌هاي معماري علاوه بر شناخت نقوش استفاده شده در هر دو دوره و دسته‌بندي آن، در مشخص شدن ميزان شباهت‌ها و تغييرات به وجود آمده كمك مي‌كند. اين پژوهش از نوع توصيفي ـ تحليلي و تطبيقي ـ تاريخي مي‌باشد كه به وسيلۀ مطالعات كتابخانه‌اي، برداشت و بررسي ميداني و تجزيه و تحليل از طريق مقايسۀ داده‌ها انجام شده است. برمبناي مطالعه و مقايسۀ انجام شده در اين مقاله، نتيجه‌اي كه حاصل مي‌شود بدين صورت است كه ارسي‌هاي دورۀ قاجار به پنجره‌هايي ساده با نحوۀ قرارگيري و ساخت متفاوت تبديل شده است. ازارۀ سنگي خانه‌ها با تغييراتي در نقوش، تركيب‌بندي، تكنيك اجرا و در مواردي مصالح جديد همراه بوده است. در گچ‌بري‌ها نقش و تكنيك همچنان يك روند را در پيش گرفته و ميزان تفاوت‌هاي كمي در اين دوران ايجاد شده است. در كاشي‌كاري تفاوت چشم‌گيري در ميزان استفاده، تنوع نقش، رنگ و نحوۀ قرارگيري دارد. آجركاري‌ها نسبت به كارگيري يكساني دارند ولي در تكنيك اجرا تفاوت‌هايي ايجاد شده كه به نسبت در نقوش نيز اين تمايز مشخص است. با اين حال در هر دو دوره خانه‌هاي باشكوهي ساخته شده‌ است كه داراي شخصيت و زيبايي منحصر به فردي هستند.