بازسازي ويژگي‎ هاي نقاشي پيشا سلجوقي بر پايۀ سفالينه هاي گلابه اي نيشابور (سفال ساماني)

سفال ‎هاي گلابه اي نيشابور يا همان سفال‎ هاي پيكره دار ساماني ( سده هاي 4ـ3ق) از كهن‎ترين نمونه هاي نقاشي دورۀ اسلامي است. از آنجا كه ويژگي‎هاي ظاهري اين نقاشي‎ها با قديمي‎ترين نسخه نگاره هاي پيشامغول (مانند ورقه‎وگلشاه)، تفاوت دارد، هنرپژوهان در بررسي سير تاريخ نقاشي ايراني، كمتر به اين آثار پرداخته و به جاي آن، سفال نگاره هاي سلجوقي (سده هاي 6ـ5ق) را با شباهت بيشتر به نسخه نگاره ها، مبناي بازتعريف چارچوب نسخه نگاري دانسته اند. پژوهش پيش‎رو بربنيان مفهوم ژرف‎ساخت و روساخت نشان مي‎دهد تفاوت‎ها ميان سفال نگاره هاي ساماني با آثار پس از آن، روساختي است و همۀ اين آثار در بن‎مايه ها (ژرف‎ساخت‎ها) از چارچوب‎هاي ثابتي پيروي مي‎كنند. بنابراين، در نبود نسخه ‎هاي مصور از سده هاي 4ـ3ق، سفال نگاره هاي نيشابور را مي‎توان در جايگاه بخشي از تاريخ نقاشي ايراني، بيانگر ويژگي‎هاي نسخه نگاري اين دوران دانست. با اين نگاه، 110 سفال پيكره دار سده هاي 4ـ3ق، از مجموعه هاي معتبر جهاني بررسي شد كه گزارش 26 مورد آن‎ها در اين نوشتار آمده است. بررسي‎ها نشان داد نسخه پردازان در اين سده ها با كاركرد قاب بندي آشنا بودند؛ سامان‎دهي فضا و پرداخت صحنه هاي نه چندان عميق را مي‎شناختند؛ عناصر طبيعي را به هدف تزيين و پُركردن سطوح خالي پيش زمينه بازمي‎نمودند؛ بزرگ‎نمايي مقامي و ريزپردازي را اجرا مي‎كردند، اما در پرداخت بعد سوم چيزها در مراحل ابتدايي بودند. اين نسخه نگاره ها همچنين خالي از هاله هاي خورشيدگون (مقدس يا تزييني) بود. پژوهش كيفي پيش‎رو، با نگاهي توصيفي تحليلي، سفال نگاره هاي ساماني را كاويده، سپس با هم‎سنجي اين آثار و سفال‎هاي سلجوقي و نسخه نگاره هاي متقدم، روشي تطبيقي را به كار بسته است تا بتواند بخشي از تاريخ نسخه نگاري ايراني را كه هيچ نمونه اي از آن در دست نيست، بازسازي كند.