سير دگرگوني كالبدي خيابان تاريخي مشهد در دورۀ پهلوي اول

خيابان مشهد (شامل دو پارۀ بالاخيابان و پايين‌خيابان) يكي از كهن‌ترين خيابان‌هاي شهري ايران است كه از روزگار صفويان و در پي اقدامات شاه عباس در شهر مشهد پديد آمد. اين خيابان در سال‌هاي پس از روزگار صفويان به مرور تغييراتي را از سر گذراند؛ اما از پي تلاش براي مدرن‌سازي شهرها و همخوان كردن آنها با نيازهاي عصر جديد در دورۀ پهلوي اول بود كه روند دگرگوني اين خيابان شتاب بيشتري يافت و بسياري از كيفيات تاريخي آن از دست رفت. مقالۀ حاضر تلاشي است براي بازنمايي مسير دگرگوني كالبدي خيابان مشهد در دورۀ پهلوي اول. اين تحقيق در شمار تحقيق‌هاي تاريخي و مهمترين منبع آن اسناد تاريخي و منابع مكتوب است؛ از اين رو اين تحقيق با تركيب روش‌هاي توصيفي و تفسيري ذيل راهبرد تاريخي سامان يافته است. همچنين ابزار اصلي‌ در اين تحقيق سندپژوهي و مطالعۀ كتابخانه‌اي است. اين تحقيق نشان مي‌دهد كه تحولات كالبدي خيابان مشهد در دورۀ پهلوي اول قابل تقسيم به برهه‌هايي زماني و قلمروهايي مكاني است. در نيمۀ نخست پهلوي اول شتاب نوسازي كالبدي زياد و گسترۀ آن وسيع، اما كمابيش به همان شيوۀ گذشته بود؛ اما در نيمۀ دوم با تثبيت صورت عمومي جداره‌هاي خيابان شاهد نوسازي خيابان با مصالح و روش‌هاي روزآمد هستيم. در برهۀ نخست برنامۀ نوسازي ثلث شرقي بالاخيابان همگام با پايين‌خيابان پيش مي‌رفت؛ اما در برهۀ دوم سرعت توسعۀ ثلث شرقي و مياني بالاخيابان فزوني يافت. ثلث غربي بالاخيابان نيز كه بيش‌ترين فاصله را از حرم رضوي و مركز شهر داشت، در آخر صف تحولات كالبدي ايستاد.