واكاوي تجربه و تفسير كنشگران صنعت هواپيمايي از رقابت‌پذيري شركت هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران (هما)

شركت هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران (هما) يكي از باسابقه‌ترين خطوط هوايي جهاني، منطقه اي و به‌تعبيري مادر صنعت هواپيمايي كشور است. بررسي روند فعاليت اين شركت هواپيمايي در شش دهه فعاليتش حاكي از روند نزولي آن در سهمش در بازار حمل‌ونقل هوايي كشور به‌عنوان يكي از مهم‌ترين شاخص‌هاي رقابت‌پذيري خطوط هوايي است. علاوه‌بر استراتژي‌هاي كلي تجاري شركت‌هاي هواپيمايي و عوامل اقتصادي، آنچه به‌طور درخورتوجهي توان رقابتي هما را در بازار حمل‌ونقل هوايي كاهش داده است، عوامل غيراقتصادي و واقعيت‌هاي اجتماعي است كه از بيرون بر اين بنگاه تحميل شده و بر رقابت‌پذيري آن تأثيرگذار بوده است. اين مقاله، در پي واكاوي تفسير و فهم رقابت‌پذيري به‌عنوان هسته اصلي موفقيت يا شكست بنگاه‌هاي اقتصادي و همچنين شناسايي متغيرهاي اجتماعي دخيل در رقابت‌پذيري خطوط هوايي از ديدگاه مديران عالي و ارشد هما بود. مطالعه با رويكرد كيفي و به روش تحليل مضمون (تحليل تماتيك) انجام شد. داده‌ها از طريق مصاحبه نيمه‌ساختاريافته با 23 نفر از مديران پيشين و كنوني هما جمع‌آوري شد. براي دسته‌بندي مضامين از ابزار تجزيه و تحليل PEST بهره گرفته شد. مضامين احصاء‌شده در چارچوب متغيرهاي كلان محيطي سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فناروي عبارت‌اند از: مداخلات دولت، تحريم، ضعف نهاد تنظيم‌كننده، نگرش دولت به حمل‌ونقل هوايي، ساختار بازار، ويژگي‌هاي بنگاه، بحران صندوق بازنشستگي هما، نبود ثبات مديريتي، تنگناهاي مديريت دولتي، تنوع ناوگان، ورود رقبا، نرخ ارز، نگرش‌هاي شهروندان، بُعد خانوار، اعتقادات و باورهاي مذهبي و پرت‌شدگي از تحولات فناوري. همچنين يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد، در بين متغيرهاي كلان محيطي، متغيرهاي اجتماعي (بعد خانوار و اعتقادات و باورهاي مذهبي) براي رقابت‌پذيري هما فرصت‌ساز هستند.