واكاوي ابزارهاي انسجام‌بخش در بوستان سعدي و تأثير زيبايي‌شناختي آن در چارچوب نظريه نقشگراي نظام مند هليدي

نظريۀ انسجام هليدي از نظريه هاي مهم زبان‌شناسي نقش گرا است كه به‌صورت گسترده، در تحليل متون مختلف ادبي به كار گماشته شده است. در اين نظريه، ارتباط معنايي، دستوري، لفظي و منطقي موجب شكل گيري انسجام در متن گشته و انسجام متن، به زيرمقوله هاي كلان دستوري، واژگاني و پيوندي طبقه بندي مي شود. انسجام دستوري، شامل عواملي همچون ارجاع، جانشيني و حذف است؛ درحالي‌كه دو زير مقولۀ كلان بازآيي و باهم آيي، شكل دهندۀ انسجام واژگاني هستند. هنر كلامي شيخ اجل به گونه اي است كه نه معنا را فداي لفظ مي كند و نه لفظ را فداي معنا. تسلّط شاعر بر ظرافت هاي واژگاني و دستوري ادب پارسي و بهره گيري متناسب، هنرمندانه و بجا از آنها، شعر او را متمايز ساخته است. جستجوي حاضر، با اتخاذ روش توصيفي - تحليلي و انتخاب يكي از حكايت هاي مشهور منظوم سعدي (روباه و درويش) از بوستان، به تحليل شيوۀ بهره گيري از تمهيدات انسجام بخش در سه لايۀ بنيادين زباني، در چارچوب نظريۀ انسجام هليدي و حسن پرداخته است. گرچه از ديرباز، پژوهشگران مختلف در موضوع منسجم بودن غزل سعدي، هم نظرند، اما دليل منسجم بودن حكايات منظوم ِبوستانِ شيخ اجل از دريچه رهيافت علمي زبان‌شناختي نقش‌گرا، كمتر مورد مداقه قرار گرفته است. از‌اين‌روي، مسئله اصلي پژوهش اين بود كه ابزارهاي انسجام بخش واژگاني، دستوري و پيوندي، چگونه در شعر او مورد استفاده قرار گرفتند و تأكيد شاعر بر استفاده از كدام نوع از ابزارهاي انسجام بخش بوده است. نتايج، مؤيّد آنست كه سعدي به شكل گسترده و متنوّعي از ابزارهاي انسجام بخش در حكايت منظوم خويش استفاده كرده است و از اين رهگذر، بهر ه گيري از ابزارهاي انسجام بخش واژگاني در شعر او برجستگي بيشتري دارد. در ميان تمهيدات انسجام بخش دستوري نيز، شاعر بر ابزار انسجام بخش ارجاع و پس از آن حذف، اهتمام بيشتري دارد. افزون بر آن، بهره گيري هنرمندانۀ شاعر از تمهيدات انسجام بخش واژگاني به ويژه تكرار و صورت هاي مختلف آن از يكسو و باهم آيي واژگاني از سويي ديگر، موجب زيبايي هر چه بيشتر كلام شاعر گشته و به تأثير گذاري هر چه بيشتر سخن او و انتقال بهتر مفاهيم كمك كرده است؛ آن گونه كه لفظ، به شكل مؤثري در خدمت معنا گمارده شده است. در ميان تمهيدات انسجام بخش پيوندي نيز، انواع افزايشي و علّي، در زمرهّ برجسته ترين عناصر زباني قرار داشتند. اين نتيجه گيري، منطبق با ويژگي هاي سبكي شعر سعدي است؛ چراكه سادگي، رواني، زيبايي كلمه و خوش آهنگي، ويژگي هاي بارز اين گونه از سبك عراقي است؛ بنابراين، از منظر كاربردي، نظريۀ هليدي، نظريۀ مناسبي درجهت شناساندن ابزارهاي انسجام بخش در متون فاخرِ منظوم و منثور ادب پارسي مانند بوستان، قلمداد گشته و شايد بتوان بر پايۀ شيوۀ به‌كارگيري ابزارهاي انسجام بخش ازسوي شاعران و مفاخر ادبي مختلف، از بعدِ معنا، به ساماندهي انديشه و اصالت فكر آنان و از بعدِ لفظ نيز، به شيوه هاي منحصربه‌فرد كلامي و بياني هر شاعر پي برد.