بررسي صفات دنيا و آخرت در خطبه‌هاي نهج ‌البلاغه بر پايه‌ رابطه‌ مفهومي تقابل معنايي (مطالعه‌ موردي گونه‌هاي جهتي و دوسويه)

تقابل جهتي و دوسويه به‌عنوان دو گونه‌ رايج در تقابل معنايي مطرح هستند. تقابل معنايي مبحث ويژه‌اي از معني‌شناسي را به خود اختصاص مي‌دهد. تقابل‌هاي معنايي يكي از مهم‌ترين و پربسامدترين روابط معنايي در نهج‌البلاغه به شمار مي‌روند. تنوع تقابل معنايي در دنيا و آخرت، دلالت‌ هاي معنايي متنوعي را رقم مي‌زند كه از ابزارهاي لازم در بررسي معناشناختي اين اثر ادبي است. پژوهش حاضر با روش توصيفي- تحليلي تدوين شده‌ است. در اين پژوهش، به دليل گسترده‌بودن بحث تقابل معنايي ميان صفات دنيا و آخرت در خطبه‌هاي نهج‌البلاغه، به بررسي دو گونه‌ رايج از انواع تقابل ميان اين صفات، پرداخته‌ شده‌ است. پس از استخراج جفت صفات متقابل دنيا و آخرت از ميان خطبه‌ها و تطبيق هر يك از آن‌ها، بر انواع تقابل در معني‌شناسي، برآيند پژوهش نشان داد كه در اين ميان، امام برخي ويژگي‌ها براي دنيا و آخرت ترسيم كرده‌اند كه نمايان‌گر تقابل جهت‌هاي مختلف نسبت به نقطه‌ ارجاع هستند و تحت عنوان تقابل جهتي مطرح مي‌شوند. اين تقابل‌ها با دربرگيري پانزده مورد به‌عنوان يكي از پربسامدترين انواع تقابل ميان صفات متقابل دنيا و آخرت محسوب مي‌شوند. جفت صفات متقابل مطابق با ويژگي‌هاي تقابل دوسويه كه از نظر ميزان بسامد ميان صفات دنيا و آخرت با دربرگيري سه مورد، كم‌ترين ميزان را به خود اختصاص مي‌دهند، پس از تقابل جهتي قرار مي‌گيرند. امام از اين صفات براي بيان ويژگي‌هايي از دنيا و آخرت استفاده كرده‌اند كه وقوع يكي از واژه‌هاي متقابل، متضمن وقوع واژه‌ ديگر  هست.