بررسي جايگاه عليت در تعامل عقل و دين، در فلسفه ابن سينا و مالبرانش

اين مقاله كه با روش توصيفي-تحليلي فراهم آمده به دنبال چگونگي تعامل عقل و دين بنا بر عليتي است كه در فلسفه ابن سينا و مالبرانش اثبات شده است. اين دو با نگاهي خدامحورانه، به دنبال ارائه عليتي هستند كه ذيل آن خدايي همخوان با دين را به اثبات رسانده و تصويري عقلاني و همخوان با آموزه هاي ديني از عالم نشان دهند. عالم ابن سينا عالمي است كه در رأس آن خداي علت العلل و در طول، علل ثانيه در زنجيره اي علي و معلولي نقش آفرينند. مالبرانش روابط علّي را به تعاقب پديده ها تقليل داد؛ مقارنه گرايي مطرح از سوي او همانا عليتي تك قطبي بود كه در يك طرف آن، خداي همه كاره در مقام علت حقيقي و طرف ديگر آن ماده بي جان و بي تاثير قرار دارد. مالبرانش تمامي تأثير و تأثرات عالم را به خداوند سپرده است؛ نگاه خدامحورانه مالبرانش و استناد مستقيم فعل ارادي انسان به خداوند، وي را به جبرگرايي نزديك و راه را بر تجربه گرايان افراطي چون هيوم باز مي كند. در مقابل، ابن سينا ذيل اثبات مجردات و عقول عشره طوليه و عقل فعال، اختيار انسان را به رسميت شناخته و اراده ي او را در عالم مؤثر مي داند.