نگاهي نو به يك سكۀ طلاي شاپور اول ساساني (حك. 241-272 م.)

ازطريق بررسي سكه‌هاي ساساني مي‌توان اطلاعات گرانبهايي از تاريخ، فرهنگ، هنر و مذهب ايران به‌دست آورد. در ضرب نخستين سكه‌هاي ساساني برخلاف دوره‌هاي ميانه و به‌خصوص اواخر، دقت در جزئيات نقوش، چهره، پيكره و آرايه‌هاي شاه ديده مي‌شود. هدف از پژوهش پيش‌رو، معرفي، بررسي دقيق و تحليل محتواي يك سكه طلا از دورۀ نخستين ساساني، يعني شاپور اول (حك. 241-272 م.) است. سكه‌هاي شاپور درنهايت دقت ضرب شده‌اند؛ با اين‌حال ظاهر متفاوت تصوير چهره شاه در سكۀ موردمطالعه نسبت به سكه‌هاي ديگر ضرب شده در دورۀ پادشاهي شاپور كه حالت ضعف و پژمردگي در آن ديده مي‌شود، نيزۀ سه‌شاخ در دستان دو شمايل در اطراف آتشدان در پشت سكه و هم‌چنين ديهيم متصل به پاي شاپور از نكات مهم سكۀ موردمطالعه به‌شمار مي‌رود. اين پژوهش به روش توصيفي، تحليلي-تطبيقي انجام پذيرفته است. پرسش‌هاي اصلي مطرح در اين پژوهش عبارتنداز: تصوير شاپور در سكۀ موردمطالعه گوياي چه مطلبي است؟ چه جزئيات خاصي از نقوش، آرايه‌هاي تزئيني، نشانه‌ها و تصاوير سكۀ پشت مي‌توان دريافت كرد؟ آيا مي‌توان براي فهم چهرۀ شاپور از متون ديگر نيز بهره گرفت؟ نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد كه تصوير روي سكه درواقع نشان‌دهندۀ چهرۀ بيمار شاه در اواخر عمر وي است كه اين موضوع با استناد به اشعار شاهنامه تأييد مي‌شود. نيزۀ سه‌شاخ در پشت سكه به‌عنوان نماد شيوا و نشان آئين كوشانيان گوياي موفقيت‌هاي شاپور، به‌ويژه در نبرد با كوشانيان و به‌نوعي نمايانگر قدرت شاه است. مي‌توان گفت نيز‌‌ۀ سه‌شاخ در دستان شاه و اهورامزدا-نگهبان آتشدان و آتش مقدس، تداعي‌كنندۀ تسليم آئين كوشانيان در برابر آئين ايرانيان است و ديهيم كه نماد شاهان ساساني است به‌همراه نيزۀ سه‌شاخ، آتش، هلال و ماه به‌معناي پيوند و دوستي با اهورامزدا و ايزدان مهر و آناهيتا تعبير مي‌شود و تشابه چهرۀ شاه و اهوارامزدا نشان همان ادعايي است كه شاهان اوليۀ ساساني خود را داراي نژاد و چهرۀ يزداني مي‌دانستند.