بررسي و ارزيابي وضعيت زيست‌پذيري محلات بافت فرسودۀ شهر بهبهان با رويكرد آينده‌پژوهي

مقدمه امروزه، با شهري شدن جمعيت جهان و جهاني شدن شهرها، شهرسازي و شهروندي به مهم‌ترين مسائل مؤثر بر ابعاد كمي و كيفي زندگي انسان تبديل شده است و شهروندان استانداردهاي بالاتري از محيط شهري كه در آن زندگي مي‌كنند را انتظار دارند. از اين‌رو، توجه به تئوري‌هاي جديد شهرسازي كه هر يك با هدف حل مشكلات شهري، بهبود كيفيت زندگي در شهرها، ارتقاي كيفيت محيط شهر، مديريت شهري هستند الزامي است و بيشتر به ‌سوي مطلوب‌تر شدن توسعۀ شهري رهنمون مي‌سازند. در بين تئوري‌هاي نوين شهرسازي مطرح‌شده، شهر زيست‌پذير ضمن طرح مسئله‌اي آشكار، به عنوان راهنمايي براي داشتن محيطي مطلوب و پايدار شهري به حساب مي‌آيد . يكي از جنبه‌هاي حائز اهميت در شهرها كه هم علت و هم معلول بسياري از معضلات شهري است، بافت‌هاي فرسودۀ شهري است. ماهيت بافت فرسوده، هرگونه بي‌توجهي به آن را از جهات مختلف بي‌اعتبار مي‌كند، زيرا از لحاظ فرهنگي، خاستگاه شهر امروزي و يادگاري از فرهنگ و تاريخ پيشين است و از لحاظ اجتماعي در صورت متروك شدن و كاربري‌هاي نامتناسب، بخشي از جامعه و ضامن زندگي انسان‌ها است و از لحاظ كالبدي با وجود همۀ فرسودگي هنوز ارزش معماري و شهرسازي بي‌نظيري دارد . شايان توجه اينكه مطالعات آكادميك طي پنج سال اخير در زمينۀ زيست‌پذيري در كشور ما، بيشتر بر نواحي روستايي و شهرهاي بزرگ متمركز بوده است و نواحي بافت‌هاي فرسوده، كمتر مد نظر قرار گرفته‌اند. اين در حالي است كه امروزه چنين بافت‌هايي، ريشۀ بسياري از فشارها و تضادها بر سر راه توسعه هستند؛ به طوري كه سازگاري چنداني با شرايط اقتصادي اجتماعي عصر حاضر ندارند و نداشتن دسترسي مناسب به معيارهاي زندگي امروزي، نبود سرزندگي و نيز زيست‌ناپذيري، از مشكلات اساسي و عمدۀ آن‌ها است . شهرستان بهبهان به مركزيت شهر بهبهان، از قديمي‌ترين شهرهاي استان خوزستان است كه در فاصلۀ 205 كيلومتري شهرستان اهواز قرار گرفته است. اين شهر به دليل مواجه شدن با روند نوگرايي سريع، دچار ناكارآمدي و فرسودگي بافت‌هاي خود شده است و از آنجا كه بافت‌هاي فرسودۀ شهر بهبهان در مركز شهر قرار دارند، از مسائلي نظير مشكلات كالبدي و فضايي، نارسايي‌هاي شبكۀ دسترسي و خدمات‌رساني، سرانۀ كم كاربري‌ها و نبود خدمات و تأسيسات لازم و مناسب شهروندان رنج مي‌برد. خانه‌هاي فرسودۀ اين محلات پاركينگ ندارند و از طرفي هم امكان‌ تردد خودرو در معابر كم‌عرض و كوچه‌هاي پلكاني اين محلات وجود ندارد؛ در نتيجه پيدا كردن جاي پارك در خيابان‌هاي اين محلات به كاري دشوار و زمان‌بر تبديل شده و معمولاً به دليل دسترسي نامناسب براي خودروهاي امدادي، زمينه‌ساز اتفاقات ناگوار براي ساكنان شده است. بنابراين زيست‌پذير كردن اين بافت‌هاي فرسودۀ شهري، ضرورت و اهميت دوچنداني دارد و با اين كار ويژگي‌هاي وضعيت اقتصادي، اجتماعي و زيست‌محيطي يك ناحيه آشكار مي‌شود و همچنين مي‌تواند به عنوان ابزاري قدرتمند براي نظارت بر برنامه‌ريزي توسعۀ شهري و طراحي سياست‌هاي آينده براي اين نواحي به كار رود. مواد و روش‌هاروش پژوهش حاضر با توجه به مسئلۀ پژوهش، از نظر هدف، كاربردي و از نظر ماهيت و روش، از نوع توصيفي‌ـ تحليلي است. در اين پژوهش به منظور فراهم ساختن مباني تئوري و به دست آوردن اطلاعات مورد نياز در زمينۀ شناخت شاخص‌هاي زيست‌پذيري در بافت‌هاي فرسوده از روش جمع‌آوري اطلاعات اسنادي و كتابخانه‌اي استفاده شد و ابزار جمع‌آوري داده‌ها، مصاحبه و پرسشنامه است. جامعۀ آماري تحقيق را مديران شهري و خبرگان دانشگاهي صاحب‌نظر در حوزۀ برنامه‌ريزي شهري تشكيل مي‌دهند. معيارهاي انتخاب مديران و خبرگان، تسلط نظري، تجربه‌ عملي، تمايل و توانايي مشاركت در پژوهش و دسترسي است. در اين پژوهش از روش نمونه‌گيري قضاوتي استفاده شد و روايي صوري پرسش‌نامه نيز مورد تأييد خبرگان قرار گرفت. در اين مرحله با نظرخواهي از مديران شهري و نخبگان دانشگاهي، 35 مورد از شاخص‌هاي مؤثر بر زيست‌پذيري بافت فرسودۀ شهر بهبهان شناسايي شد. سپس روابط دروني بين آن‌ها با استفاده از مدل تحليل ساختاري‌ـ تفسيري MICMAC بررسي شد و نوع متغيرها با توجه به اثرگذاري و اثرپذيري بر ساير متغيرها مشخص شد‌. در آخر، مشكلات موجود بافت فرسودۀ شهر بهبهان براساس مدل SAW رتبه‌بندي شد.يافته‌هااز ميان 35 نيروي پيشران، 8 پيشران تأثيرگذار بر وضعيت آيندۀ زيست‌پذيري بافت‌هاي فرسودۀ شهر بهبهان اثر كليدي بيشتري دارند. تمايل ساكنان به سرمايه‌گذاري در بافت فرسوده، ميزان رضايت ساكنان از امكانات و تسهيلات بافت فرسوده، فرصت درآمدزايي در بافت فرسوده، كيفيت مطلوب سيما و منظر شهر در محدودۀ بافت، ميزان تمايل ساكنان به سكونت در بافت فرسوده، ميزان دسترسي به خدمات عمومي و زيرساخت‌هاي شهري، تمايل بخش خصوصي به سرمايه‌گذاري در بافت فرسوده و دسترسي عمومي به فضاي سبز جزء پيشران‌هاي تأثيرگذار و كليدي براي زيست‌پذيري اين بافت‌ها دارند. اين نيروها از نظر عملكرد سيستمي نقش تأثيرگذاري بالا و تأثيرپذيري اندك را در محيط سيستم با هدف ارتقاي كيفيت محيط زيست شهري ايفا مي‌كنند و در نتيجه، مؤثرترين و كليدي‌ترين پيشران‌ها محسوب مي‌شوند.بررسي و رتبه‌بندي دلايل فرسودگي موجود بافت فرسودۀ شهر بهبهان (از حادترين مشكل به پايين) طبق مدل SAW مطابق جدول 8 به صورت زير است:1- كمبود و ناكارآمدي خدمات شهري؛ 2- نبود تأسيسات زيربنايي مناسب؛ 3- نبود امكانات گذران اوقات فراغت؛ 4- عدم دسترسي‌هاي مناسب (وجود معابر ناكارآمد)؛ 5- مشكلات زيست‌محيطي؛ 6- كمبود سرانۀ مورد نياز كاربري‌ها؛ 7- معضلات عملكردي؛ 8- ضعف همكاري نهادها و مديريت نامناسب؛ 9- نبود امنيت اجتماعي.نتيجه‌گيريتحليل اين پيشران‌ها نشان مي‌دهد تمايل ساكنان به سرمايه‌گذاري در بافت فرسوده، رضايت ساكنان از امكانات و تسهيلات بافت، فرصت درآمدزايي در بافت، كيفيت سيما و منظر شهر، تمايل ساكنان به سكونت در بافت فرسوده، دسترسي به خدمات عمومي و زيرساخت‌هاي شهري، تمايل بخش خصوصي به سرمايه‌گذاري در بافت فرسوده، و دسترسي عمومي به فضاي سبز، همگي بر آيندۀ زيست‌پذيري بافت‌هاي فرسودۀ شهر بهبهان تأثيرگذار‌ند. بنابراين زيرشاخص كالبدي سهم بيشتري در تأثيرگذاري بر ميزان زيست‌پذيري بافت فرسودۀ شهر بهبهان دارد.