بازخواني كارآمدي نظريه‌هاي رشد هوشمند در كنترل زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن شهري با روش فراتحليل و مرور نظام‌مند

مقدمه غلبۀ ارزش مبادلاتي به ارزش مصرفي‌ زمين و همچنين ناكارآمدي در آماده‌سازي و تخصيص منبع غير قابل جايگزين زمين به شكل خام و توسعه‌نيافته (Undeveloped land)، موجب تشديد بورس‌بازي، نيت‌ها و رفتار‌هاي سوداگرانه نسبت به آن شده است. اين روند، رانت‌جويي بازتوزيعي را در پي داشته و به توسعۀ فضاي شهري متناسب با آن دامن زده است . از اين‌رو، طي دهه‌هاي گذشته توسعۀ نامتعارف فضا، سبب گسست در ساختار فضايي پيوستۀ شهرها شده است، به ‌طوري كه در 30 سال آينده با دو برابر شدن جمعيت شهري در كشورهاي درحال‌توسعه، مساحت زمين‌هاي ‌ساخته‌شده به سه برابر مساحت‌كنوني خواهد رسيد [4]. بنابراين در آينده‌اي نه چندان دور (تا 2030‌) با جهاني عمدتاً شهرنشين مواجه خواهيم شد كه براي برآورده‌سازي نيازهايشان، زمين را بيش از توان اكولوژيكي‌اش مورد بهره‌كشي قرار خواهند داد . در اين راستا مي‌توان گفت كه با وجود مدل‌ها و رويكردهاي گوناگون، نه تنها زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن فروكش نكرده، بلكه رشد سوداگري، حوزه‌هاي اقتصاد، عمران، قوانين و مقررات، رفاه و كيفيت زندگي، برابري در دسترسي به خدمات و شفافيت در امور را تحت تأثير خود قرار داده است . از اين‌رو با توجه به پيشينه و نتايج تحقيقات انجام‌شده در قالب مدل‌ها، رويكردهاي تركيبي، شبكه‌اي و‌ نيز راهبرد رشد هوشمند شهري، ارائه و تبيين «راهبردي نظام‌مند و هوشمند به منظور كنترل زمينه‌هاي رانت در زمين و مسكن شهري» ضرورت دارد. بنابراين در راستاي هدف اصلي پژوهش، آنچه راهبرد كنترل زمينه‌هاي رانت در زمين و مسكن شهري را نظام‌مند و هوشمند مي‌سازد، بازتعريف دقيق‌تري از ابعاد مفهومي، الگوها و مطالعاتي در حوزۀ رشد هوشمند است كه در نتايج خود داراي اندازۀ اثر نسبت به كنترل زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن هستند. پژوهش حاضر به منظور ارائۀ بازتعريفي از مفهوم «كارآمدي نظريه‌هاي رشد هوشمند شهري در كنترل زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن شهري» انجام گرفته است. مواد و روش‌هادر‌ اين‌ پژوهش‌ با‌ توجه‌‌ به‌ عنوان‌ و‌ ماهيت‌ پژوهش،‌ از نسخۀ سوم‌ روش‌ فراتحليل براي تحليل داده‌ها‌ استفاده‌ شده‌ است. از اين‌رو، ادبيات موجود در حوزۀ مفاهيم كارآمدي نظريه‌هاي رشد هوشمند در كنترل زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن شهري براساس دستورالعمل، چك‌ليست و نمودار جريان 4 فازي تحليل سيستماتيك و متاآناليز (PRISMA) مورد بررسي قرار گرفته است. در مجموع، براساس ملاك‌هاي‌ ورود مطالعات، به تعداد 391 مطالعۀ نظام‌مند عمدتاً به زبان انگليسي در بازۀ زماني 1970 ـ 2024 به دست آمد. سپس، در مرحلۀ غربالگري با قرار دادن مطالعات در پروتكل اختصاصي‌‌ (اعمال ملاك‌هاي ورود و خروج داده‌ها)، در نهايت تعداد 204 نمونه مطالعه در زمينۀ «كارآمدي رشد هوشمند در كنترل زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن شهري» با روش فراتحليل واكاوي شدند. همچنين، طبق بررسي و تحليل اندازۀ اثر متغيرها براساس معيار كوهن (1988)، اندازۀ اثر مفاهيم نه‌گانۀ پژوهش به عنوان عوامل كمك‌كننده در تبيين واگرايي و همگرايي نتايج مطالعات نسبت به وضعيت رانت زمين و مسكن شهري به‌ترتيب ثبت شد. در ادامه، كد ارتباطي هر نظريه «رشد هوشمند شهري» با متغير پژوهش براساس جدول wh question پديدار شد. در نهايت، داده‌هاي هر مطالعه كه پيش‌تر در فرمت اكسل تنظيم شده است، با «Ctrl-V» وارد صفحۀ گستردۀ CMA شدند. در مرحلۀ پاياني، براي دسته‌بندي مطالب هر مطالعه، موارد زير در دستور كار قرار گرفت: 1. آيا كارآمدي رشد هوشمند براي كنترل رانت زمين و مسكن بررسي شده است؟ 2. آيا مطابق با ابعاد نه‌گانۀ مفاهيم كارآمدي رشد هوشمند است؟يافته‌هابراساس تحليل ناهمگني (Hetrogenity Analysis) و آزمون كوكران (Cochran’s test) ‌ Q‌ و با توجه به سطح معناداري 0/05 فرض ‌H0 پژوهش كه اندازۀ اثر يكسان مطالعات است رد مي‌شود و ترجيحاً براي تحليل پژوهش از مدل تصادفي ‌با 0/000 = P-value و 0/747 = ES استفاده شده است. همچنين،‌ نتايج ‌مجذور 99/810 = I_Squared است. مقدار به 100 نزديك‌تر است و بيانگر ناهمگني بيشتر اندازۀ اثر‌ پژوهش‌هاي اوليه است. بررسي آزمون همبستگي رتبه‌اي بگ ومزومدر و آزمون ايگر، نشان مي‌دهد پراكندگي اندازۀ اثر مطالعات منفرد متقارن نيست و به ميزان 43 مطالعۀ كوچك نمودار فونل (Funnel plot)، تحقيق دچار تورش شده است. براي رفع تهيگي در CMA، مسير Duval and Tweedie’s trim and fill اجرا شد و اين خلأ مطالعاتي به طور فرضي ترميم و به تجزيه‌و‌تحليل اضافه شد. در تحليل آمارۀ شاخص امن از تخريب، مقدار اين آماره حاكي از آن است كه پس از ورود 2270 مطالعۀ غير معنا‌دار به فرايند تحليل، اندازۀ اثر محاسبه‌شده غير معنا‌دار خواهد شد و در نتايج نهايي محاسبات و تحليل‌ها، خطايي رخ خواهد داد. اين وضعيت بيانگر دقت و صحت بالاي اطلاعات و نتايج اين پژوهش است. از اين‌رو اندازۀ اثر كلي قابل اعتماد است و سوگيري انتشار، نتايج را تهديد نمي‌كند. با توجه به نتايج آزمون‌ها و نيز بررسي رگرسيون ابعاد مفهومي پژوهش و وضعيت برهم‌كنش مؤلفه‌هاي اساسي كارآمدي رشد هوشمند در كنترل زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن شهري، مي‌توان گفت كه توجه غيرنظام‌مند و نامتوازن مطالعات به ابعاد مفهومي نه‌گانۀ پژوهش مشهود است، به‌ طوري كه ابعاد مفهومي «حكمروايي هوشمند»، «شهروند هوشمند»، «پويايي هوشمند»، «برابري اجتماعي در دسترسي به خدمات»، به‌ترتيب بيشترين اثر و مداخله نسبت به كاهش رانت زمين و مسكن را داشته‌اند و ابعاد مفهومي «توسعۀ متعارف فضاي شهري»، «شفافيت»، «اصلاح قوانين و قراردادهاي فسادزا»، «اقتصاد هوشمند» و «زندگي هوشمند» به‌ترتيب كمترين اثر و مداخله نسبت به كاهش رانت زمين و مسكن داشته‌اند.نتيجه‌گيريبا توجه به نتايج آزمون‌ها و نيز بررسي رگرسيون ابعاد مفهومي پژوهش و وضعيت برهم‌كنش مؤلفه‌هاي اساسي كارآمدي رشد هوشمند در كنترل زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن شهري، به‌ طور كلي مي‌توان گفت كه پژوهش‌هاي فاقد اندازۀ اثر، ديدگاه‌ فردي پژوهشگران و غفلت از نظام‌مندي ابعاد مفهومي مؤثر بر كنترل زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن، شكاف‌هاي روش‌شناسانه، تحليل‌هاي كمتر نظام‌مند، محدودنگري تئوريكي و نيز ساز‌وكار ناكافي براي كاربرد نتايج تحقيقات، از دلايل عمدۀ ناكارآمدي نتايج هر مطالعه در ‌كنترل زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن و در نتيجه، استمرار و تشديد در گسترش آن بوده است. در اين راستا پژوهش حاضر با ديدگاهي فرانگر، مدلي جامع كه تمامي مفاهيم مؤثر ‌(حكمروايي هوشمند، شهروند هوشمند، پويايي هوشمند، برابري اجتماعي در دسترسي به خدمات، توسعۀ متعارف فضاي شهري، شفافيت، اصلاح قوانين و قراردادهاي فسادزا، اقتصاد هوشمند و زندگي هوشمند) را‌ به ‌طور نظام‌مند و به دور از بخشي‌نگري در بر داشته باشد، به ‌عنوان گونۀ متفاوتي از «كارآمدي نظريه‌ها‌ي رشد هوشمند در كنترل زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن شهري» ارائه كرده است. از اين‌رو توجه پژوهشگران به كليۀ ابعاد مفهومي نه‌گانۀ پژوهش مي‌‌تواند در قالب يك راهبرد نظام‌مند و هوشمند، نظارت و كنترل بر زمينه‌هاي رانت زمين و مسكن را در پي داشته و به‌ عنوان مدلي هوشمند و يكپارچه‌تري از مديريت و كنترل نظام‌مند رانت زمين و مسكن شهرها باشد.