سنجش زيست‌پذيري در سكونتگاه‌هاي غيررسمي در پهنۀ شمالي شهر تبريز با ساخت‌و‌سازها و تفكيك‌هاي غير قانوني توسط دلالان

مقدمه افزايش سكونتگاه‌هاي غيررسمي بدون رعايت چارچوب‌هاي قانوني، اثرات نامطلوبي بر كيفيت محيط زيست خواهد داشت. كاهش كيفيت محيط زيست اين نوع سكونتگاه‌ها نشان‌دهندۀ محيط ناخوشايندتر است و نيز حاكي از سكونتگاهي زيست‌ناپذير يا زيست‌پذير در سطح پايين است. در نتيجه، كلان‌شهر تبريز نيز از اين قاعده مستثنا نيست و بيش از 500 هزار نفر در اين سكونتگاه‌هاي غير رسمي زندگي مي‌كنند كه در اين تحقيق سكونتگاه‌هاي غير رسمي شمالي شهر تبريز انتخاب شد كه شامل 5 محلۀ سيلاب، ملازينال، احمدآباد، ايده‌لو و عباسي است. اين مناطق كه شاهد افزايش فعاليت‌هاي خانه‌سازي بوده‌اند، در بخش شمالي شهر تبريز واقع شده است. فعاليت‌هاي خانه‌سازي و توسعۀ تسهيلات، توجه سازندگان و دلالان فرصت‌طلب را به منطقه جلب كرده و به توسعۀ مسكن غيرقانوني توسط كنشگرهاي خصوصي به صورت شگفت‌انگيزي در پهنۀ شمالي تبريز منجر شده است. سنجش زيست‌پذيري در سكونتگاه‌هاي غيررسمي ايجاد‌شده از نظر ساخت‌و‌سازها با تفكيك‌هاي غيرقانوني زمين قبلاً به طور كامل و دقيق بررسي نشده است. تحقيقات در اين زمينه محدود بوده و فقط به شكل بهره‌برداري از فعاليت‌ها، سياست‌ها و اثرات در شهرهاي ايران بررسي شده است. در واقع، ساخت‌و‌سازها و تفكيك اراضي غير قانوني بر فرايندهاي توسعۀ مسكن و در مناطق حومۀ شهري شهرهاي ايران به‌خصوص شهر تبريز مسلط شده است. در نتيجه، اين پژوهش با هدف تدوين معيارهاي زيست‌پذيري و سنجش زيست‌پذيري سكونتگاه‌هاي غيررسمي با ساخت‌و‌سازها و تفكيك زمين‌هاي غير قانوني انجام شده و نقشي حياتي در ايجاد پل ارتباطي بين سكونتگاه‌هاي غير رسمي توسعه‌يافته با ساخت‌و‌ساز و تفكيك اراضي غيرقانوني با مفهوم سكونتگاه‌هاي قابل سكونت ايفا مي‌كند و در نهايت، تسهيلات بازارهاي مسكن شهري غيررسمي را به عنوان ابزاري براي كنترل توسعۀ غيررسمي مسكن و سكونتگاه‌هاي غيررسمي و اثرات نامطلوب آن بر كيفيت محيطي امكان‌پذير خواهد كرد تا شهروندان بتوانند در آينده به سكونتگاه‌هاي قابل سكونت دسترسي داشته باشند.مواد و روش‌هااين مطالعه از پژوهش‌هاي اوليۀ تكميل‌شده با پژوهش‌هاي ثانويه به ‌عنوان منبع اصلي گردآوري داده‌ها استفاده كرد. به منظور شناسايي سكونتگاه‌هاي غيررسمي ايجادشده توسط ساخت‌و‌سازها و تفكيك‌هاي غيرقانوني در منطقۀ شمالي تبريز از چندين تكنيك پژوهشي مانند مصاحبه‌هاي كاوشي با دلالان زمين، كاوش‌هاي مقدماتي با گوگل ارث از سكونتگاه‌هاي غيررسمي، مشاهدات ميداني، و مصاحبه‌هاي معتبر با شهرداري منطقۀ 10 كلان‌شهر تبريز استفاده شد. پس از تعيين محلات شاخص در اين زمينه، پژوهش‌هاي اوليه در قالب مصاحبه‌هايي با كارشناسان منتخب براي دستيابي به اولين هدف يعني تدوين معيارهاي زيست‌پذيري انجام مي‌شوند و مصاحبه‌هاي مبتني بر پرسشنامه با جمعيت ساكن براي دستيابي به هدف دوم يعني سنجش زيست‌پذيري سكونتگاه‌هاي غيررسمي توسعه‌يافته توسط ساخت‌و‌ساز‌ها و تفكيك‌هاي غيرقانوني شهر توسط دلالان در پهنۀ شمالي شهر تبريز انجام شدند. روش تحليلي استفاده‌شده براي دستيابي به اهداف مطالعه شامل دو مرحلۀ تحليلي است كه به مرحلۀ نخست (تحليل كمّي محتوا) و مرحلۀ دوم (تحليل فاصله و تحليل عملكرد اهميت (IPA) دسته‌بندي شده است. روند كاري كه هر مرحلۀ تحليلي در آن نقشي ايفا خواهد كرد در بخش‌هاي زير شرح داده شده است.يافته‌هااز تحليل پرسشنامۀ متحصصان 8 معيار اصلي و 28 زيرمعيار زيست‌پذيري در سكونتگاه‌هاي ايجادشده توسط تفكيك‌كننده‌هاي غيررسمي اراضي به دست آمد. اين معيارها نه تنها از متغير ورودي به وجود مي‌آيند، بلكه از چندين توصيه و تعديل مبتني بر ورودي‌هاي كارشناسان نيز ناشي مي‌شوند. اين 8 معيار اصلي به اولويت اصلي بهبود عملكرد تبديل مي‌شوند كه به شرح زير بيان شده است: 1) فاصله تا مراكز تفريحي؛ 2) دسترسي به خدمات پزشكي؛ 3) وضعيت آسفالت معابر محلي؛ 4) وضعيت كانال‌هاي زهكشي؛ 5) وضعيت تراكم ساختمان‌ها؛ 6) فاصله تا پارك‌ها؛ 7) توان مالي خريد زمين براي اسكان، و؛ 8) دسترسي به محل كار در اطراف محل سكونت. با توجه به 8 معيار يادشده كه بر بهبود عملكرد زيست‌پذيري سكونتگاه‌هاي غيررسمي در پهنه شمالي تبريز تأثير مي‌گذارند، مي‌توان نتيجه گرفت كه ارتقاي كيفيت زندگي در اين مناطق نيازمند توجه جدي به زيرساخت‌هاي شهري، خدمات رفاهي و اقتصادي است. معيارهايي مانند فاصله تا مراكز تفريحي، دسترسي به خدمات پزشكي و وضعيت آسفالت معابر نشان‌دهندۀ اهميت تأمين نيازهاي روزمره و رفاهي ساكنان اين مناطق است. بهبود اين شاخص‌ها مي‌تواند تأثير بسزايي در افزايش رضايت و كاهش مشكلات روزمره افراد داشته باشد. علاوه بر آن، معيارهايي همچون وضعيت كانال‌هاي زهكشي و تراكم ساختمان‌ها بر مسائل زيست‌محيطي و ايمني تأكيد دارند. وضعيت ضعيف در اين حوزه‌ها نه تنها سلامت ساكنان را تهديد مي‌كند، بلكه به ايجاد معضلات زيرساختي منجر مي‌شود كه در درازمدت هزينه‌هاي زيادي براي شهر به همراه خواهد داشت. بهبود اين جنبه‌ها نيازمند سرمايه‌گذاري‌هاي بلندمدت و برنامه‌ريزي شهري مدون است. دو معيار مهم ديگر شامل توان مالي خريد زمين و دسترسي به محل كار، به عوامل اقتصادي و اجتماعي اشاره دارند. توانايي اقتصادي ساكنان براي خريد زمين و دسترسي آسان به محل كار از جمله عوامل كليدي در كاهش فقر و افزايش پايداري زندگي در اين مناطق است. بدون رسيدگي به اين مسائل، تلاش‌هاي ديگر براي بهبود وضعيت فيزيكي و زيرساختي ممكن است تأثيرات محدودي داشته باشند.نتيجه‌گيرياين پژوهش نشان مي‌دهد براي بهبود زيست‌پذيري در سكونتگاه‌هاي غيررسمي، بايد به ‌طور هم‌زمان بر زيرساخت‌هاي شهري، خدمات عمومي و توان اقتصادي ساكنان تمركز شود. از طرف ديگر، پژوهش به اين نتيجه مي‌رسد كه سياست‌گذاران و برنامه‌ريزان شهري بايد با در نظر گرفتن اين معيارها، راهكارهاي جامع و متناسب با واقعيت‌هاي اجتماعي و اقتصادي اين مناطق را تدوين كنند. در نهايت، اين پژوهش به عنوان يك راهنماي عملي براي بهبود شرايط سكونتگاه‌هاي غيررسمي مي‌تواند به مسئولان شهري كمك كند تا با اولويت‌بندي مشكلات و نيازها، منابع و اقدامات را به‌ طور كارآمدتر تخصيص دهند و در نتيجه، به بهبود عملكرد شهري و افزايش كيفيت زندگي ساكنان اين مناطق كمك كنند.