برهم‌كنش قدرت و مقاومت: تحول گفتمان پدرسالاري در ادبيات داستاني نوجوان

با ورود مدرنيته به ايران و شروع فرايند توسعه، خانواده همواره متأثر از عوامل و انديشه‌هاي مختلف دستخوش تغيير و تحولات عظيم شده است. به موازات اين، مقولۀ پدرسالاري نيز دچار دگرديسي شده است. اين پديدۀ نموديافته در نشانه‌هاي فرهنگي، به‌دليل ارزش‌گذاري‌هاي متفاوت و ارتباط جدايي‌ناپذيرش با جامعه و روابط قدرت، ماهيتي گفتماني‌شده دارد كه مي‌تواند در عين اثرگذاري بسيار  نمودي از صداهاي غالب يا مغلوب در ساختاري فرهنگي باشد. در اين پژوهش، كه برآمده از پژوهشي گسترده درباره‌ي گفتمان خانواده در ادبيات داستاني نوجوان است، با بررسي آثار در بازه‌ي زماني 50 ساله‌ي داستان‌نويسي براي نوجوان، كوشيده ايم تا گفتمان غالب در هر دوره‌ي زماني و تغييرات بازنمايي پدرسالاري را در اين آثار، جست‌وجو كنيم. روش پژوهش تحليل محتواي كيفي و داده‌كاوي به روش استقرايي و براساس رويكرد تحليل گفتمان تاريخي بوده است. بررسي‌ها نشان مي‌دهد در بازه‌هاي زماني مختلف، بازنمايي گفتماني پدرسالاري، متأثر از تغييرات اجتماعي ساختار خانواده به سياق زير بوده بوده است: 1. دوره اول، دهه 50 دوره سيطرۀ فرم و محتواي ايدئولوژيك خانواده است و پدر در معناي قدرت مطلقه كاربرد دارد؛ 2. دوره دوم برهۀ پدرسالاري دهه 60و70 است كه شاهد پذيرش قدرت و عاطفي‌سازي هستيم؛ 3. دوره سوم بازنمايي پدرسالاري و مقاومت دربرابر آن كه دهه 80 است و 4. دوره نبود پدر و قدرت‌نمايي فرزندان در دهه 90 است. نتايج نشان مي‌دهد، در بازه‌ي زماني مدنظر، تغييرات عمده‌اي را مي‌توان در بازنمايي گفتمان پدرسالاري شاهد بود كه با گفتمان دوره‌ي قبل كاملاً متفاوت است و نشان مي‌دهد قدرت و مقاومت بين پدر و فرزند، از جريان قدرت مطلقه‌ي پدر، به‌سمت حذف پدر و قدرت‌نمايي فرزندان پيش رفته است.