ملاحظات بينامتني در شعر و زندگي خاقاني و بهار

يكي از مهم ترين رويكردهاي ادبي در نقد ادبي جديد، بينامتنيت يا رويكرد ميان متني است؛ اين اصطلاح را ژوليا كريستوا در حدود پنجاه سال قبل مطرح كرد و باب تازه اي براي تحليل متون گشود. در بينامتنيت، بر خلاف ديدگاه هاي كلاسيك كه متون را حاصل نبوغ شاعر يا كاتب مي پنداشتند، بحث بر سر آن است كه متون بر يكديگر تأثير مي گذارند و از اين رهگذر، آثار جديد خلق مي شود. به عبارت ديگر، بن مايۀ جنبه‌هايي از آثار متأخر، آثار متقدم است و هر اثري مي تواند ضمن تأثيرپذيري از آثار پيشين، بر آثار پسين نيز مؤثر باشد. در تحليل هاي بينامتني، هدف عمده، نشان‌دادن مشابهت هاي موجود در متون ادبي، اعم از نظم يا نثر است. در ادبيات و بويژه، متون شعري، مي توان وجوه تشابه قابل توجهي در بين آثار ادبي يافت و نشان‌دادن اين همانندي ها مي تواند براي درك نكته‌هاي غامض يا روشن‌كردن ابعادي از اين متون، سودمند باشد. نگاهي به اشعار ملك الشعراء بهار (1265-1330)، شاعر، اديب و سبك شناس معاصر -با وجود ادعاي خود او در داشتن سبكي نو- گوياي آن است كه بهار، در زمينه‌هاي تعبيرات و مضامين ... از سرايندگان كهن و بويژه خاقاني شرواني(520-595 ﻫ .ق)، متأثّر بوده است. اين مقاله كوششي است براي نشان‌دادن اين تأثيرپذيري و نماياندن همانندي‌هاي اين دو سراينده و بازنمودِ توجه بهار به سراينده نامدار شروان، و سرانجام آن كه بهار تا چه ميزان در بسياري از مضامين شعري خود از خاقاني شرواني بهره گرفته است.