بررسي اختلاف خوانش حمزه در «عَبَدَ الطّاغوت»

مطالعۀ قرائت قاريان در مادۀ «عبد» در آيۀ 60 سورۀ مائده، نشان از اختلاف قرائت و تقابل در خوانش اين واژه، ميان قاريان است. در قرائت عبارت «عبد الطاغوت» فقط حمزه قرائت «عبُدَ» را ثبت كرده است، در حالي‌‌كه ديگر روايت‌‌هاي مشهور «عَبَدَ» را مناسب ديده‌‌اند. اين اختلاف خوانش در اثر اختلاف معنايي براساس نقش كلمه، به وجود آمده است. حمزه اين واژه را اسم مفردي كه معناي كثرت دارد در نظر گرفته، در حالي كه بقيه قاريان، آن را معطوف به «لعنه اللّه» مي‌‌دانند. نوشتار حاضر به منظور بررسي تفاوت ديدگاهِ حمزه با ديگر قاريان سبعه، در قرائت يك واژه و اثبات اجتهادي يا اكتشافي بودن قرائت حمزه نسبت به ديگر قاريان مشهور، ماده «عَبَدَ» را در لغت، آثار علم قرائت، قرائت و تفاسير به روش توصيفي تحليلي مورد بررسي قرار داده است. نتيجه حاصل از پژوهش به شيوۀ توصيفي- تحليلي نشان مي‌‌دهد: تحليل اختلاف قرائت در آيات مشابه مي‌‌تواند اين نظريه را تقويت كند كه در ميان قاريان هفتگانه، حمزه در قرائت خود اختياراتي اتّخاذ مي‌‌كرده است كه برخي از اين اختيارات منطبق بر اصول و ضوابطي خاص بوده است و اغلب اين شيوۀ اجتهادي خاص حمزه بوده است. در نتيجه تحليل قرائت «عَبَدَ» در گزارش‌‌هاي ابن‌مسعود و اعمش -به‌عنوان اساتيد حمزه- در مقايسه با ديگر قاريان نشان مي‌‌دهد: قرائت حمزه در كوفه در تقابل با قرائت هاي ديگر است. هم‌‌چنين بررسي اختلاف قرائت در اين آيه با توجه به نقش معطوف و معطوف عليه، اهميت تشخيص معطوف عليه در خوانش آيات و در نتيجه تفسير و ترجمۀ آيات را در پي دارد.