مطالعه كمي تأثيرپذيري عرصه‌هاي طبيعي استان مركزي از گرده‌افشاني با رويكرد مبتني بر مدلسازي توزيع

سابقه و هدف: استحصال عسل از كندوهاي زنبوران عسل از فعاليت‌هاي اقتصادي براي جوامع محلي محسوب مي‌شود كه در اشتغال مستقيم و غيرمستقيم روستاييان و در نتيجه توسعه پايدار اين مناطق مؤثر است. از ميان حشرات گرده‌افشان زنبوران نقش بسيار بارزتري دارند و معمولاً محل استقرار كندوها مي‌تواند تعيين كننده گستره بهره‌ور از اين خدمت اكوسيستمي باشد. در ميان زنبوران ايران هيبريد كارنيكا داراي جايگاه ويژه‌اي در استحصال عسل است. عليرغم مطالعات مختلف انجام گرفته بر روي اين هيبريد تا كنون مطالعه‌ي به بررسي شرايط مناسب براي جانمايي كندوهاي اين گونه نپرداخته، لذا اين مطالعه به دنبال آن است كه مناطق مناسب براي استقرار كندوها و همچنين كاربري/پوشش‌هاي كه از اين خدمت استفاده مي‌كنند را شناسايي كند. آگاهي به مناطقي كه مستعد جانمايي كندو مي­تواند يكي از اولويت ­هاي برنامه­ريزان حوزه كشاورزي و دام‌پروري استان مركزي باشد.مواد و روش­ ها: در اين مطالعه به منظور مدل‌سازي مناطقي كه مستعد گرده­افشاني هستند، متغيرهاي محيطي كه به نحوي بر روي كيفيت و كميت گرده ­افشاني مؤثر هستند شناسايي شدند، در اين راستا از متغيرهايي مانند تراكم چشمه، ارتفاع، رطوبت توپوگرافي، سايه‌روشن، ميانگين اندازه لكه، كاربري/پوشش، تنوع سيماي سرزمين، تراكم حاشيه، فاصله از زمين­ هاي كشاورزي، ميانگين سرعت باد تا ارتفاع 10 متر، زبري پوشش ­گياهي و تراكم پوشش ­گياهي استفاده شد. پس از جمع ­آوري نقاط كندوها و پيش ­پردازش، آن­ها براي ورود به مدل‌سازي آماده شدند. از آنجايي‌كه در فرآيند مدل‌سازي دسترسي به تمام مناطقي كه براي استقرار كندوها امكان پذير نيست لذا از روش ­هاي جايگزين مانند روش ­هاي شبه عدم حضور استفاده شد اما شناسايي مناطق مناسب براي ثبت نقاط شبه عدم حضور نيز مي­ تواند تحليل را با خطا موجه كند لذا ابتدا با استفاده از خروجي مدل­ هاي فقط حضور، مطلوبيت گرده ­افشاني محاسبه گرديد. سپس با كسر مناطق مطلوب از كل سيماي سرزمين در مناطق باقي‌مانده، نقاط شبه عدم حضور به صورت تصادفي ايجاد شد. پس از آماده شدن اين دسته از نقاط مدل­ هاي حضور/ شبه عدم ­حضور آماده اجرا شدند. به منظور ارزيابي مدل­ هاي توزيع از متغيرهاي TPR و شاخص كاپا استفاده شد. TPR كه از آن به عنوان حساسيت نيز نامبرده مي­ شود مقدار عددي است كه درصد نقاط حضوري كه مجدداً بعد از اعمال آستانه نقطه حضور شناسايي شده­اند را شناسايي مي ­كنند. همچنين براي محاسبه تأثيرپذيري اين مجموعه داده از تغييرات محيطي از مدل جنگل تصادفي استفاده شد.نتايج و بحث: مدل ­هاي فقط حضور در اين مطالعه با قدرت مناسبي اجرا شدند. مقدار AUC به ترتيب براي مدل­ هاي Bioclim، Domian و ماشين بردار پشتيبان تك كلاسه به ترتيب برابر 89/0، 90/0 و 76/0 محاسبه گرديد. نتايج حاصل از ارزيابي مدل­ هاي مورد استفاده نشان داد تمام مدل ­ها به خوبي نقاط حضور كندو را از مناطق شبه عدم­ حضور كندوها پيش ­بيني كرده ­اند و شاخص كاپا براي اين دسته از مدل­ ها حداقل برابر 83/0 محاسبه شده است. از طرفي بر اساس معيار TPR بخش زيادي از نقاط كندو مجدداً بعد از اعمال آستانه، كندو شناسايي شده ­اند كه اين مقدار مي­ تواند نشان دهنده سطح خوب پيش­ بيني مدل ­هاي مورد استفاده باشد. همچنين يافته ­ها نشان داد كه تنوع در سيماي سرزمين به نسبت نزديكي به زمين ­هاي كشاورزي در كيفيت گرده ­افشاني تأثير بيشتري دارد و ارتفاع تا 1813 متر از سطح دريا و همچنين سرعت باد 47/3 متر بر ثانيه بهترين شرايط براي حضور كندوها است. از ميان شهرستان­ هاي مختلف اراك، فراهان، خنداب، شازند و خمين بالاترين مقدار مطلوبيت را براي گرده ­افشاني دارند.نتيجه ­گيري: برنامه ­ريزي براي حفاظت از عرصه ­هاي طبيعي و همچنين مناطق مستعد براي استقرار كندوها مي­ تواند با تأكيد بر موقعيت مناطق مطلوب در شهرستان­ هاي اراك، فراهان، خنداب، شازند و خمين باشد. يافته­ هاي اين مطالعه نشان مي­ دهد كه استفاده از مدل­ هاي توزيع گونه مي ­تواند براي شناسايي مناطق مناسب جهت استقرار كندو و فعاليت گرده ­افشاني مؤثر باشد. از طرفي تلفيق يافته‌هاي اين دسته مطالعات با ساير داده‌هاي فضايي كه الگوهاي سيماي سرزمين را مشخص مي‌كنند مي‌تواند ديد روشني براي در خصوص تأثيرپذيري سيماي سرزمين در اختيار قرار دهد.