مدرسۀ مروي و دگرگوني هاي آن در دورۀ قاجاريه

مدرسه‌ مروي از مهم‌ترين مدارس تهران در دوره‌ قاجاريه بود، كه محمدحسين‌خان مروي، از مقربان دربار فتحعلي‌شاه، آن را در دوره‌اي ساخت، كه با افزايش نفوذ علماي مذهبي بر اهميت مدارس در نقش نهادي آموزشي و مذهبي افزوده شد. هدف از اين مقاله شناخت فضاها و فعاليت‌هاي مدرسه در بدو ايجادش در نقش نهادي آموزشي و دگرگوني‌هاي آن در اثر تغيير نقش اجتماعي‌اش در طول دوره‌ قاجاريه در رابطه‌اي دوسويه است. در اين مقاله با راهبردي تاريخي، منابع درجه اول، به‌‌ويژه وقف‌‌نامه‌‌ها و نقشه‌‌هاي دوره‌ قاجاريه، بررسي و ضمن شناسايي تركيب كالبدي مدرسه دگرگوني‌‌هاي آن تحليل و تفسير شده است.اين مدرسه از ابتدا شامل فضاهايي با كاركردهاي گوناگون ازجمله مسجد، حمام، يخچال، و مكتب‌خانه بود و براي تحصيل و زندگي طلاب ساخته شد. مدرسه در مدت كوتاهي به مركز آموزشي تراز اول تهران تبديل شد. با ساخت بازارچه‌ مروي و تبديل شارع آن به «خيابان»، مدرسه مركزيتي محلي و شهري يافت و زمينه‌ گسترش فضايي آن فراهم شد. گسترش «مسجد» نقطه‌ عطفي در حيات مدرسه ايجاد كرد. مسجد در كنار مدرسه ركني از فضاها شد؛ فعاليت‌هاي عمومي مذهبي اهميت يافت و مدرسه مركز مذهبي اجتماعي قدرتمندي شد. با تحولات فضايي اطراف مدرسه و تغيير وضعيت اجتماعي و سياسي، مدرسه نقش مهمي در حوادث مشروطه يافت و محل منازعات حكومت و علما بر سر توليت آن شد. مدرسه در اواخر دوره‌ قاجاريه با گسترش ديدگاه‌هاي روشنفكري و رواج مدارس جديد، همچون ديگر مدارس آموزش مدرسي، كم‌رونق شد و پهنه‌ فضايي آن تغيير كرد. در طول اين دوره‌ فضاها، فعاليت‌ها، افراد، و نقش اجتماعي مدرسه در روابط متقابل با يكديگر دگرگون شد و گرچه در ابتدا «مدرسه»، با وجود داشتن مسجد، فضاي اصلي مجموعه بود، در انتهاي دوره‌ قاجاريه تركيب «مسجد» و «مدرسه» بود كه موجوديت مجموعه را شكل مي‌داد.