بررسي نتاج نسل اول برخي توده ‎هاي گوجه فرنگي ايران داراي ميوه ريز و رشد نامحدود

مقدمه و هدف: كاهش تنوع ژنتيكي در گوجه‎فرنگي (L.Solanum lycopersicum )، ناشي از اهلي شدن و به‌نژادي، حفظ و به‌كارگيري تمام منابع ژنتيكي موجود را ضروري نموده است. محدود شدن ارقام گوجه‎فرنگي مورد كشت به ارقام اصلاح شده و كاهش تنوع ژنتيكي، مطلوب نبوده و موجب آسيب‎پذيري و ناپايداري توليد مي‌‌گردد. از توده‎هاي بومي به‎عنوان منابع ژني جهت اصلاح و معرفي ارقام زراعي برتر مي‎توان بهره برد. توده‎هاي محلي از مهم‎ترين منابع ژنتيكي هستند. آن‎ها اغلب غيريكنواخت مي‎باشند و از ژنوتيپ‎هاي مختلف كه به‌طور عمده خالص هستند، تشكيل شده‎اند. به‌نژادي گوجه‌فرنگي در اين است كه صفات مطلوب از والدين به نتاج انتقال داده و باعث تنوع محصولات و كيفيت گوجه‎فرنگي شود. با توجه به وجود تنوع فراوان توده‎هاي گوجه‎فرنگي كه در ايران يافت مي‎شوند مي‎توان از آن‎ها در جهت گزينش ارقام با كيفيت بالا و توليد دورگه‎هاي مطلوب بهره برد. ارقام اوليه گوجه‌فرنگي در مناطق مختلف ايران به‎صورت خودرو در حال رشد هستند. اين گوجه‌فرنگي در طبيعت يا توسط كشاورزان رشد كرده و ميوه‎هايي را در اندازه ريز تا متوسط توليد كرده كه از نظر مورفولوژيكي داراي خصوصيات رشدي نامحدود هستند كه براي ارقام گلخانه‎اي گوجه‎فرنگي مناسب مي‎باشند. هدف از تحقيق حاضر، انتخاب توده‌هاي برتر براي انجام تلاقي‎هاي هدفمند، بررسي وراثت‌پذيري صفات مرتبط با ميوه، ميزان هتروزيس در نسل اول و انتخاب نتاج با ميوه ريز و رشد نامحدود بود. مواد و روش‎ها: در اين پژوهش تعداد 9 توده بومي گوجه‌فرنگي گيلاسي بومي در ايران شامل: توده كفش گيري از گرگان، 2) توده داركلاته از روستاي داركلاته فندرسك بخش خان ببين، 3) توده كردستان، 4) توده ورامين، 5) توده رشت، 6) توده خواجه نفس از گرگان، 7) توده رفسنجان، 8) توده ساري از جويبار و 9) توده كرمانشاه شناسايي شده و بذرگيري از آنها انجام شد. از بين اين توده‎ها 17 تلاقي انجام شد و نتايج نسل اول آنها مورد بررسي قرار گرفت. بعد از جمع‌آوري گرده از والد پدري و حذف پرچم گل‎هاي والد مادري، گرده روي كلاله مادري در صبح زود و قبل از باز شدن گل‌ها قرار گرفت. در هر توده 6 تا 10 بوته براي تلاقي انتخاب شدند. در يك خوشه نيز 2 تا ۴ گلچه براي تلاقي در نظر گرفته شد. در صورت عدم گرده‎افشاني و عدم تشكيل ميوه، تلاقي تكرار شد. بعد از انجام تلاقي و براي كنترل و جلوگيري از تلاقي ناخواسته از جانب حشرات از توري توري نازك (توري پشه‌بند) استفاده شد و روي بوته‎ها با آن به‎طور كامل محصور گرديد. 40 - 30 روز بعد از تلاقي، ميوه‎هاي تشكيل شده برداشت گرديدند. پس از انجام انواع گرده‎افشاني، ميوه‎هاي به‎دست آمده در آزمايشگاه از نظر صفاتي شامل حجم ميوه، وزن ميوه، طول ميوه، قطر ميوه، تعداد بذر در ميوه، مواد جامد محلول، اسيديته و ويتامين ث مورد ارزيابي قرار گرفتند. طرح بر پايه طرح بلوك كامل تصادفي با 17 تيمار (17 تلاقي) در سه تكرار اجرا شد. تجزيه واريانس صفات اندازه‌گيري شده به‌صورت يك‌طرفه با استفاده از نرم‌افزار SAS نسخه 9/1 انجام شد. اجزاي واريانس، وراثت‌پذيري عمومي، ضرايب تنوع فنوتيپي، ژنوتيپي و محيطي و نيز ميزان هتروزيس صفات محاسبه شدند.يافته‎ها: تجزيه واريانس صفات مختلف ميوه نشان داد كه بين تلاقي‎هاي مورد مطالعه از نظر صفات حجم ميوه، طول ميوه، وزن ميوه، قطر ميوه، تعداد بذر ميوه، مواد جامد محلول، اسيديته و ويتامين ث تفاوت معني‎داري در سطح احتمال يك درصد وجود دارد. مقايسه ميانگين صفات نشان داد كه صفات وزن ميوه، قطر ميوه و طول ميوه به‎ترتيب با مقادير 28/16 گرم، 3/29 ميلي‎متر و 2/71 ميلي‎متر در نتاج تلاقي كرمانشاه*رشت بيشترين مقدار را دارد. در نتاج تلاقي ساري*رشت بيشترين حجم ميوه با 18/8 ميلي‎ليتر ثبت شد. در نتاج تلاقي گرگان*ورامين و كفش گيري*كردستان، به‎ترتيب با 141 و 140 عدد بيشترين تعداد بذر در هر ميوه شمارش شد. بالاترين مواد جامد محلول با 8/67 درصد در نتاج تلاقي رفسنجان*كردستان، بيشترين اسيديته با 11/03 ميلي‌گرم در 100 ميلي ليتر آب در نتاج تلاقي رفسنجان*رشت بالاترين ويتامين ث با 6/1 ميلي‌گرم در 100 ميلي‎ليتر آب در نتاج تلاقي كفش گيري*رفسنجان مشاهد شد. نتايج هتروزيس نسبت به ميانگين والدين نشان‌دهنده بروز هتروزيس مثبت در قطر و حجم ميوه بود. همچنين هتروزيس منفي در طول ميوه، وزن ميوه و تعداد بذر مشاهد شد. تمامي تلاقي‎ها هتروزيس مثبت و بالايي را در مورد حجم ميوه نشان دادند و بالاترين هتروزيس حجم ميوه با 10/71 در نتاج تلاقي كفش گيري*كردستان به‎دست آمد. تلاقي برتر از نظر قطر ميوه در تلاقي كرمانشاه*رشت، با هتروزيس 7/53 شناسايي شد.نتيجه‎گيري: نتايج به‎دست آمده نشان داد كه بالاترين ميزان وراثت‎پذيري عمومي (h2) و پيشرفت ژنتيكي به‎ترتيب براي صفات ويتامين ث، اسيديته ميوه، وزن ميوه و حجم ميوه وجود دارد كه در تلاقي هاي كفش گيري*رفسنجان، رفسنجان*رشت و كرمانشاه*رشت به‎دست آمد. از طرف ديگر در صفات حجم ميوه، وزن ميوه، تعداد بذر ميوه، مواد جامد محلول، اسيديته و ويتامين ث ضريب تنوع ژنتيكي بيشتر از ضريب تنوع فنوتيپي بود كه نشان‌دهنده تأثير كمتر عوامل محيطي بر اين صفات بود. به‎عبارتي بالا بودن وراثت‎پذيري، پيشرفت ژنتيكي و تنوع ژنتيكي براي صفات كمي و كيفي مي‎تواند به اصلاح گر براي انتخاب بهترين تركيب و رسيدن به سطح مطلوبي از پتانسيل عملكرد كمك كند.