ارزيابي ويژگي هاي ريخت ‌شناسي، فيزيولوژيك و زراعي مرتبط با محصول دهي در برخي ژنوتيپ هاي اميدبخش كلزا در اراضي شور

مقدمه و هدف: شوري يكي از مهم‎ترين تنش‎هاي غيرزيستي و محدودكننده‌ترين عامل توليد محصولات كشاورزي در سراسر جهان است كه رشد، نمو و عملكرد نهايي گياهان زراعي را تحت تأثير قرار مي‎دهد. با توجه به اينكه كلزا يكي از مهم‌ترين منابع روغن گياهي در جهان به‌شمار مي‌رود و دانه آن حاوي بيش از 40 درصد روغن و كنجاله حاصل از روغن‌كشي آن داراي بيش از 35 درصد پروتئين است و در حال حاضر در بين گياهان روغني بعد از سويا و نخل روغني مكان سوم را در جهان داراست، بنابراين شناخت ژنوتيپ‎هاي متحمل به تنش شوري يك ضرورت است. به‎همين جهت، با توسعه و پيشرفت ارقام كلزا متحمل و سازگار به شوري مي‌توان زمينه افزايش توليد پايدار اين محصول را فراهم نمود. لذا پژوهش حاضر با هدف بررسي ‎واكنش ژنوتيپ‌هاي كلزا به تنش شوري با استفاده از ويژگي‌هاي زراعي و بيوشيميايي انجام شد.مواد و روش‎ها: به‏ منظور بررسي تنوع ژنتيكي موجود در بين ژنوتيپ‎هاي كلزا از نظر صفات ريخت‌شناسي، فيزيولوژيكي و زراعي در خاك‌هاي شور، آزمايشي در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با 17 ژنوتيپ پاييزه كلزا در مزرعه تحقيقاتي مركز تحقيقات و آموزش كشاورزي و منابع طبيعي استان آذربايجان شرقي در سال زراعي 98-1397 با سه تكرار انجام شد. خصوصيات ارتفاع بوته، تعداد خورجين بارور، تعداد دانه در خورجين، طول خورجين، مساحت خورجين، سرعت رشد بوته، وزن هزاردانه، عملكرد دانه، درصد روغن دانه و عملكرد روغن اندازه‌گيري شد. پس از اندازه‌‏گيري صفات موردمطالعه، به‎منظور بررسي روابط موجود بين عملكرد و اجزاي عملكرد، با صفات مورفولوژيكي و بررسي اهميت نسبي صفات مؤثر بر عملكرد ژنوتيپ‌هاي مورد مطالعه، تجزيه واريانس، مقايسه ميانگين‌ها، تجزيه همبستگي، تجزيه خوشه ‏اي و باي‎پلات انجام شد.يافته‎ها: ژنوتيپ‌هاي مورد مطالعه از نظر ارتفاع بوته، تعداد خورجين بارور، تعداد دانه در خورجين، طول خورجين، مساحت خورجين، سرعت رشد بوته، وزن هزار دانه، عملكرد دانه، درصد روغن دانه و عملكرد روغن، از نظر آماري اختلاف معني‌داري با يكديگر داشتند. نتايج مقايسه ميانگين نشان داد كه ژنوتيپ كرج 11 داراي طول خورجين، تعداد خورجين بارور و عملكرد و درصد روغن بالا، ژنوتيپ‌ كرج 5 داراي سرعت رشد بوته و درصد روغن بالا و ژنوتيپ كرج 15 داراي ارتفاع بوته و تعداد خورجين بارور بالايي بودند. با توجه به نتايج مقايسات ميانگين مي‌توان ژنوتيپ‌هاي كرج 5، 11 و 15 را به‎عنوان ژنوتيپ‌هاي متحمل به تنش شوري و ژنوتيپ‌هاي كرج 2، 4، 6، 9 و 12 را به‎عنوان ژنوتيپ‌هاي حساس به تنش شوري در نظر گرفت. بر اساس تجزيه باي‎پلات حاصل مشخص شد كه ژنوتيپ‎هاي كرج 8 و كرج 14 با صفات تعداد خورجين بارور، تعداد دانه در خورجين، طول خورجين، مساحت خورجين و سرعت رشد بوته رابطه قوي داشتند. همچنين بر اساس نتايج به‎دست آمده مشاهده شد كه صفات ارتفاع بوته، وزن هزار دانه، عملكرد دانه و درصد روغن دانه با ژنوتيپ‎هاي كرج 11، 5، 7، 10 و 15 همبستگي قوي داشتند. بر اساس نتايج تجزيه همبستگي، عملكرد دانه با صفات ارتفاع بوته، درصد روغن دانه و تعداد خورجين بارور داراي همبستگي مثبت و معني‌داري بود كه از اين ميان ضريب همبستگي ساده عملكرد دانه با درصد روغن بيشترين مقدار بود (0/87). همبستگي تعداد دانه در خورجين با صفات طول خورجين (0/69)، مساحت خورجين (0/55) و تعداد خورجين بارور (0/67) مثبت و معني‌دار بود. لذا ژنوتيپ‌هايي كه خورجين‌هاي طويل‌تر و تعداد خورجين‌هاي بيشتري داشتند به افزايش توليد تعداد دانه كه يكي از اجزاي مهم عملكرد دانه مي‌باشد در اراضي شور كمك مي‌كنند، بنابراين اندازه و تعداد خورجين‌هاي بالاي هر بوته نشان از عملكرد بالاي آن بوته است. بر اساس نتايج حاصل از تجزيه به مولفه‎‏هاي اصلي مشاهده شد كه مؤلفه اول و دوم به‎ترتيب با 44/66 و 31/22 درصد بيش‌ترين مقدار واريانس نسبي را در بين كليه مؤلفه‎هاي مورد مطالعه دارا بودند و در مجموع 75/88 درصد از واريانس كل را به‎خود اختصاص دادند. نتايج مربوط به بارهاي عامل نشان داد كه در مؤلفه اول صفات تعداد خورجين بارور، عملكرد دانه، عملكرد روغن و درصد روغن دانه بيش‌ترين ميزان بار عامل را دارا بودند. همچنين در مؤلفه دوم صفت سرعت رشد بوته داراي بيشترين ميزان بار عامل در بين تمامي صفات مورد مطالعه بود. تجزيه خوشه‏ اي، ژنوتيپ ‏ها را در چهار گروه قرار داد كه دندروگرام حاصل از تجزيه كلاستر نشان داد كه كليه ژنوتيپ‎هاي مورد مطالعه بر اساس همه صفات اندازه‌گيري شده به چهار گروه مجزا تفكيك شدند. گروه‎هاي اول داراي سه ژنوتيپ كرج 1، 13 و 16، گروه چهارم نيز مانند گروه اول سه ژنوتيپ را در خود جاي داد كه شامل كرج 11، 5 و 15 بود، و خوشه گروه سوم تعداد پنج ژنوتيپ شامل كرج 14، 3، 8، 7 و 10 قرار گرفتند و ساير ژنوتيپ‎هاي باقي‌مانده در گروه دوم جاي گرفتند.نتيجه‎گيري: نتايج پژوهش حاضر نشان داد كه تنوع ژنتيكي قابل قبولي در بين ژنوتيپ‌هاي كلزا از نظر صفات مورد ارزيابي در اراضي شور وجود دارد كه نشان از اهميت اين ذخائر ژنتيكي و امكان استفاده از آن‌ها جهت دستيابي به ژنوتيپ‌هاي برتر در برنامه‌هاي به‌نژادي تحمل به تنش شوري مي‌باشد.