تعيين مقاومت ژنتيكي ارقام و لاين‌هاي گلرنگ (Carthamus tinctorius) به بوته‌ميري فوزاريومي در شرايط گلخانه

قارچ بيمارگر Fusarium oxysporum f.sp. carthami (FOC) از عوامل اصلي بوته‌ميري گلرنگ در ايران و جهان است. تغييرات اقليمي و توسعه كشت گلرنگ به‌خصوص در زراعت ديم، سبب خسارت چشمگير اين بيماري شده است. گونه‌هاي متعددي از فوزاريوم به‌عنوان بيمارگر از ريشه و طوقه گلرنگ جدا و معرفي شده‌اند كه در ميان آنها گونه يادشده فراواني و اهميت بيشتري نسبت به ساير گونه‌ها دارد. به‌نظر مي‌رسد كه استفاده از مقاومت ژنتيكي يكي از مهمترين روش‌ها براي مديريت اين بيماري باشد. بيمارگر يادشده پس از جداسازي، خالص‌سازي و اثبات بيماري‌زايي در شرايط آزمايشگاهي، در آزمون‌هاي ارزيابي مقاومت 16 ژنوتيپ گلرنگ به‌كار برده شد. در اين آزمايش‌ها، از روش آلوده‌سازي خاك سترون با ديسك آگار حاوي پوشش قارچ بيمارگر FOC براي آلوده‌سازي ژنوتيپ‌هاي گلرنگ استفاده گرديد. براي هر ژنوتيپ سه تكرار (گلدان) براي تيمار مايه‌زني و سه تكرار براي شاهد بدون مايه‌زني استفاده شد. در نهايت 45 روز پس از مايه‌زني، علاوه بر يادداشت‌برداري شدت بيماري با يك مقياس شش قسمتي، ارتفاع گياهان، وزن ريشه‌ها و وزن توده بخش هوايي براي هر تكرار اندازه‌گيري سپس درصد كاهش ارتفاع بوته‌ها، وزن ريشه‌ها و وزن توده بخش هوايي در مقايسه با شاهد براي هر تكرار محاسبه و با آزمون‌هاي آماري با يكديگر مقايسه شدند. همه صفات اندازه‌گيري شده تفاوت‌هاي معني‌داري بين ژنوتيپ‌ها در سطح 1 درصد نشان دادند. مقايسه شاخص بيماري بين ژنوتيپ‌ها نشان داد كه رقم گلدشت داراي پايين‌ترين نرخ آلودگي به فوزاريوم بوده و لاين‌هاي 160 و 136 به‌ترتيب در رده‌هاي بعدي قرار دارند، بنابراين داراي بيشترين سطوح مقاومت به قارچ FOC هستند. آزمون همبستگي پيرسون بين 5 صفت اندازه‌گيري شده حاكي از وجود همبستگي معني‌دار بين شاخص بيماري با شدت بيماري و درصد كاهش ارتفاع بوته‌هاي تيمارشده بود (r = 0.72). خوشه‌بندي ژنوتيپ‌ها با استفاده از الگوريتم‌هاي خوشه‌بندي، 16 ژنوتيپ مورد آزمايش را در چهار خوشه قرار داد. در اين خوشه‌بندي، ارقام گلدشت، لاين 160 و لاين 136 در يك خوشه قرار گرفتند. ارقام حساس پديده، توده محلي قزاقي، لاين 72 و لاين 111 نيز در خوشه جداگانه‌اي واقع شدند. در اين تحقيق، خوشه‌بندي تفكيكي ژنوتيپ‌هاي گلرنگ با الگوريتم k-means توانست ژنوتيپ‌ها را از نظر حساسيت به بيماري در چهار گروه مختلف دسته‌بندي نمايد كه احتمالاً بتوان هر كدام از اين خوشه‌ها را متناظر با يكي از واكنش‌هاي حساس، نسبتاً حساس، نسبتاً مقاوم و مقاوم در نظر گرفت. اگرچه در اين تحقيق از گونه FOC براي ارزيابي مقاومت ژنوتيپ‌هاي گلرنگ استفاده شد ولي گونه‌هاي ديگري مثل F. solani وF. verticillioides نيز داراي فراواني قابل توجهي بودند كه بيماري‌زايي آنها در شرايط آزمايشگاهي نيز تأييد گرديد. بنابراين لازم است در آزمون‌هاي ارزيابي مقاومت، آزمايش‌هاي جداگانه‌اي براي هر كدام از آنها انجام پذيرد.