قاب‌هاي زمان: گونه‌هاي تجسم زمانِ روايي در نقاشي قهوه‌خانه‌اي

درحالي‌كه از اواخر دوره‌ي قاجار نقاشي ايراني به‌تدريج از «درونِ» نسخه‌هاي خطي بيرون مي‌آمد و از ادبيات و «متن» فاصله مي‌گرفت، نقاشي قهوه‌خانه‌اي به شيوه‌هاي گوناگون اين پيوند را تجديد كرد. اين مقاله به مسئله‌ي «چگونگي» پيوند متن و تصوير در نقاشي قهوه‌خانه‌اي پرداخته و دراين‌راستا با هدف شناسايي شيوه‌هاي تجسم زمانِ روايي در آثار اين مكتب از گونه‌شناسي «فرانس ويكاف» در شناسايي انواع روايت‌ تصويري بهره‌گرفته است. اين پژوهش به‌دنبال پاسخ به اين پرسش‌هاست كه (1) «چه» گونه‌هايي از روايتِ‌ تصويري در آثار اين مكتب وجود دارد و (2) در اين گونه‌ها «چگونه» زمان روايي به تصوير كشيده‌شده است؟ بدين‌منظور با روش توصيفي-تطبيقي 180 نمونه‌ي منتخب از آثار اين مكتب بررسي‌شد. گردآوري اطلاعات در اين پژوهش به شيوه‌ي كتابخانه‌اي انجام‌گرفته است. در اين پژوهش بازنمايي «زمان روايي» در نقاشي‌هاي قهوه‌خانه‌اي از طريق تطبيق با توالي كنش‌ها در روايت ادبي بررسي شد و يافته‌هاي پژوهش حاكي از وجود هر سه گونه‌ي روايتِ تصويريِ «تكميلي»، «مجزا» و «پيوسته» در مجموعه‌ي آثار اين مكتب است. بسياري از نقاشي‌هاي اين مكتب با شيوه‌ي «مجزا» به تصوير «لحظه‌ي آبستن» از روايت كلامي محدود شده‌اند و ازاين‌رو به‌شكلي ذهني واجدِ «زمان‌مندي پنهان» هستند. باتوجه‌به تمايل بنيادين نقاشان اين مكتب به تصوير كلِ روايت، در پاره‌اي از آثار به‌شيوه‌اي بديع مجموعه صحنه‌هاي مجزا از لحظات برجسته‌ي يك داستان در توالي مكاني در كنار يكديگر و در «يك» قاب تركيب مي‌شدند. ازسوي‌ديگر در برخي آثار قديمي‌تر، كلِ روايت كلامي در زمينه‌اي نامنقطع با تكرار شخصيت‌هاي اصلي در تعاقبِ كنش‌ها بر سطح تابلو به شكل «پيوسته» تصوير مي‌شدند. بنابراين به‌نظر‌مي‌رسد نقاشان قهوه‌خانه‌اي در برهه‌ي زماني كوتاهي با تعميق و گسترش برخي شيوه‌هاي مرسوم («تكميلي» و «پيوسته») و ابداع گونه‌هايي ديگر (انواع مختلف تركيب صحنه‌هاي «مجزا») پيوند متن و تصوير در سنت نقاشي ايراني را از جهت رسوخ «عيني» زمان به تصوير به نقطه‌ي اوج بي‌بديلي رسانده باشد.