مطالعه تطبيقي آثار شيشه‌اي تراش برجسته ايران و مصر در سده‌هاي 3-5 هجري قمري

شيشه ‌گري به‌عنوان يكي از هنرهاي مهم تاريخ تا سده‌هاي نخستين اسلام تقريباً بدون تغيير ادامه داشته است. در سده ‌هاي سوم تا پنجم هجري قمري شيشه ‌گران شيوه ‌هاي نويني در ساخت و تزيين شيشه به كار گرفته و به‌اين‌ترتيب آثار شيشه اي ارزنده و البته محدودي نظير شيشه هاي تراش برجسته كه با شيوه دميدن شيشه و لايه گذاري مذاب شيشه رنگي روي شيشه بي رنگ ساخته‌شده‌اند، از تمدن ‌هاي اسلامي ايران و مصر برجاي‌مانده است. اين نوع شيشه ‌ها كه به لحاظ ساخت و تزيين داراي اهميت بسياري بوده، از يك‌سو بيانگر توانايي و تسلط شيشه ‌گران جهان اسلام و از سوي ديگر نشان‌گر فنون نوين شيشه ‌گري است. پژوهش حاضر با توجه به اين كه تحقيق مستقلي در ارتباط با اين موضوع انجام نگرفته، درصدد است به‌منظور پيشبرد دانش هنر و صنايع شيشه به مطالعه و بررسي آثار شيشه اي تراش برجسته بپردازد. هدف اين پژوهش مطالعه بخشي از مهم ‌ترين آثار شيشه ‌اي دوران اسلامي اين سرزمين ها و دستيابي به تشابه و تباين ‌هاي آن با تمركز بر بررسي فني و بصري آن است؛ بنابراين پژوهش حاضر در پي پاسخ به اين سؤال‌ها است: 1. آثار شيشه اي تراش برجسته چگونه قابليت اجرا داشته و آثار مورداشاره متعلق به ايران و مصر در سده هاي 3-5 ه.ق داراي چه ويژگي ‌هاي فني و بصري اعم از شكل و نقش هستند؟ 2. وجوه تفاوت و تشابه آثار شيشه اي تراش برجسته ايران و مصر در سده ‌هاي 3-5 ه.ق كدام است؟ روش تحقيق توصيفي-تحليلي با رويكردي تطبيقي بوده و شيوه گردآوري اطلاعات كتابخانه اي است. نتايج حاكي از آن است كه آثار شيشه اي تراش برجسته با دو روش تراشيدن و جاي گذاري تزيين‌شده‌اند. روش تراشيدن كه از آن در تزيين آثار تراش برجسته ايران و مصر بهره گرفته‌شده با پيشرفت فن تراش به ‌منظور برداشت سطوح بيشتري از بدنه ظرف با لايه اضافي از جنس شيشه رنگي براي خلق اثري تراش‌خورده با نقوش خطي برجسته و جلوه اي دورنگ به وقوع پيوسته و روش جاي گذاري كه در آن بدنه ظرف برش خورده و بيرون آورده مي ‌شود و سپس نقش به ‌صورت يك‌تكه بارنگ ديگري در بدنه جايگزين مي شود، مختص آثار ايران است. همچنين آثار تراش برجسته ايران و مصر از منظر شكل، نقش و رنگ از طرفي با يكديگر مشابهت داشته و از طرفي ديگر تفاوت دارند. هر يك از آثار مذكور از شكل منحصربه‌فردي برخوردارند كه با نقوش حيواني، گياهي، نوشتاري و هندسي تزيين يافته اند. نقوش پرنده، شير، پالمت و پيچك در آثار دو سرزمين مشترك بوده و ساير نقوش حيواني و گياهي و همچنين خوانايي خط نوشته ‌هاي كوفي در آثار مصر سبب تمايز شيشه هاي تراش برجسته ايران و مصر شده است. شباهت رنگي آثار تراش برجسته ايران و مصر در برخورداري از مذاب شيشه بي رنگ در لايه زيرين و رنگ هاي سبز، آبي و قهوه اي در لايه بيروني بوده و ساير فام هاي رنگي كه اغلب در آثار مصر مشاهده مي ‌شود، از ديگر تفاوت هاي اين آثار است.