بازسازي آيين دادرسي در ايران قرن پنجم بر پايۀ متون نثر پارسي

زمينه و هدف: قضاوت و دادرسي همواره در طول تاريخ دستخوش دگرگونيهاي فراواني شده و از شكل ساده و ابتدايي خويش بصورت نظامي پيچيده درآمده است. در ايران نيز نظام قضايي در ادوار مختلف دچار تغييرات بسياري گرديده است. از جمله تغييرات اساسي ايران در قرن پنجم، شكل گرفتن مجدد نهادهاي سياسي- اجتماعي است كه در آغاز حملۀ اعراب به ايران از بين رفته بودند. از ميان اين نهادها ميتوان به نظام قضايي اشاره كرد. در اين مقاله كوشش شده است ضمن بررسي نظام قضايي ايران در قرن پنجم، تصويري جامع و روشن از آيين قضاوت و داوري در اين دوره ارائه شود. روش مطالعه: پژوهش پيشِ‌ رو، مطالعه اي نظري است كه به شيوۀ كتابخانه اي انجام شده است. محدوده و جامعۀ مورد مطالعه متون برگزيدۀ نثر فارسي قرن پنجم ميباشد. يافته ها: در ميان كتابهاي مورد بررسي، كتابهايي چون تاريخ بيهقي، سياستنامه، التوسّل الي الترسّل، و نصيحه الملوك در مقايسه با ديگر متون نثر حاوي مطالب و شواهدي بيشتر و مرتبط با موضوع پژوهش هستند. نتيجه گيري: بر اساس شواهد به دست‌آمده از دل اين متون ميتوان ادعا كرد در ساختار قضايي، شاه اولين و قدرتمندترين شخص در منصب قضاوت بوده است. برخي پادشاهان براي دادرسي شيوه هايي چون به مظالم نشستن، زنجير عدالت، و جامۀ سرخ پوشيدن را براي رسيدگي مستقيم به مشكلات متظلمان ابداع كرده اند. در مقابل دادخواهان و متظلمان نيز روشهايي همچون بر سر راه پادشاهان ايستادن، قصه برداشتن، و سر برهنه كردن را به كار برده اند. پس از سلطان، وزير يا خواجۀ بزرگ و قاضي‌القضات در رأس اين منصب حضور داشته اند. قاضي در مرتبه اي نازلتر از قاضي‌القضات امر قضاوت را بر عهده داشته است.