تجزيه و تحليل داستان انگيزۀ تأليف فصل‌الخطاب و بازشناسي ماجراي تاريخي آن‏

يكي از داستان‌هايي كه پيرامون محدث نوري و كتاب فصل الخطاب در چند دهۀ اخير مطرح شده، داستان «انگيزه انگليسي» تأليف فصل الخطاب است؛ كه گفته شده محدث نوري، فريب سياست‌هاي ضداسلامي دولت انگلستان براي تفرقه ميان مسلمين را خورده، و اين كتاب را به تحريك كارمند ـ جاسوس سفارت انگليس نوشته است. اين داستان توسط آيت‌الله مرعشي‌نجفي به نقل از سردار كابلي، توسط چند نفر از علماي معاصر همانند: شبيري‌زنجاني، منتظري، آصف‌محسنى، صادقي تهراني، نقل شده است. در پژوهش‌هاي جديد، مشخص شده كه انتساب اين داستان به محدث نوري، نادرست است. اكنون براي بازشناسي ماجراي واقعي داستان، لازم است بررسي شود: 1. روايت‌هاي داستان انگيزه تأليف فصل‌الخطاب چگونه و داراي چه بخش‌هاي متفاوتي مي‌باشد؟ 2. اطلاعات و داده‌هاي اين داستان، چه سرنخ‌هايي را به ما براي كشف واقعيت داستان مي‌دهد؟ 3. آيا اطلاعات اين داستان با شواهد تاريخي ديگر و مرتبط با عصر محدث نوري و سردار كابلي، هماهنگ است؟ 4. اين داستان را، مي‌توان با چه واقعه تاريخي تطبيق داد؟ در پژوهش پيش‌رو، با بررسي داده‌هاي داستان و تجزيه و تحليل اطلاعات آن، و دقت در اطلاعاتي كه ناهماهنگ با تاريخ و زندگي حاجي نوري هستند، مشخص شد كه كه بخش اعظم داستان آيت‌الله مرعشي منقول از سردار كابلي، داستاني پيرامون جريانات كتاب «مسالك المحسنين» در دورۀ مشروطه ايران و مخالفت شيخ فضل الله نوري با اين كتاب مي‌باشد؛ و ناقل داستان، دو داستان مختلف (كه پيرامون دو نوري، دو سيد و دو كتاب متفاوت بوده است) را، باهم مخلوط نموده است.