مطالعه اثربخشي عوامل محيطي و اكولوژيك بر ميزان تركيبات آلكالوئيدي گياه دارويي بنگ‌دانه (Hyoscyamus spp.)

آلكالوئيدهاي هيوسيامين و اسكوپولامين از متابوليت هاي ثانويه باارزشي هستند كه به طور عمده توسط گياهان تيره سيب زميني بويژه جنس بنگ دانه توليد مي شوند. توليد اين آلكالوئيدها در بنگ دانه تحت تأثير فرايندهاي ژنتيكي مي باشد ولي عوامل محيطي در سنتز اقتصادي اين آلكالوئيدها نقش بارزتري ايفاء مي كنند. لذا اين پژوهش در سال 1399به منظور بررسي اثر عوامل محيطي بر كميت و كيفيت آلكالوييدهاي هيوسيامين و اسكوپولامين روي 10 جمعيت بنگ دانه در شمال غرب ايران اجرا شد. بذور گونه هاي H.niger، H.reticulatus و H.pusillus  از استان هاي اردبيل و آذربايجان شرقي جمع‌آوري و در شرايط سايه خشك شدند. پس از استخراج آلكالوئيد از جمعيت ها، ميزان اين آلكالوئيدها با دستگاه كروماتوگرافي مايع با كارايي بالا (HPLC) مورد سنجش قرار گرفت. براي بررسي خواص فيزيكي و شيميايي خاك، از عمق توسعه ريشه هر گياه (30 سانتي متر) در رويشگاه هاي مورد مطالعه نمونه برداري خاك انجام گرفت. نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه تأثير عامل محيطي ارتفاع از سطح دريا بر ميزان آلكالوئيدهاي هيوسيامين و اسكوپولامين در سطح احتمال 1% معني دار است و اكوتيپ مشكين شهر با ارتفاع از سطح درياي پايين تر نسبت به ساير مناطق مورد مطالعه، ميزان هيوسيامين و اسكوپولامين بالاتري دارد. نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه نيتروژن و فسفر خاك بر افزايش ميزان هيوسيامين و نيتروژن بر افزايش ميزان اسكوپولامين در سطح احتمال 1% تاثير معني دار دارند. در حالي كه تاثير پتاسيم بر ميزان هيوسيامين و اثر فسفر و پتاسيم بر ميزان اسكوپولامين معني دار نيست. نتايج، تنوع بسيار معني داري را از لحاظ هيوسيامين و اسكوپولامين در بين گونه ها، جمعيت ها و ژنوتيپ هاي بنگ دانه نشان داد. بر اين اساس گونه H.pusillus از نظر ميزان اسكوپولامين و گونه H.reticulatus از نظر ميزان هيوسيامين در صدر گونه هاي مورد مطالعه جاي گرفتند و جمعيت مشكين شهر از لحاظ ميزان اسكوپولامين و هيوسيامين در صدر و جمعيت هاي تبريز و گيوي از اين لحاظ در رتبه هاي آخر جاي گرفتند. ميزان بالاي آلكالوئيد در برخي از اكوتيپ هاي مورد مطالعه متاثر از بالا بودن مقادير نيتروژن، فسفر، كربن آلي خاك و ناشي از پتاسيم پايين خاك در رويشگاه هاي مورد مطالعه مي باشد. بين جمعيت هاي اهر با هريس، شبستر با آذرشهر، گيوي با تبريز و شبستر با خلخال از حيث ميزان هيوسيامين و اسكوپولامين حداكثر تشابه مشاهده شد در اين امر علاوه بر عوامل ژنتيكي، شباهت ويژگي هاي اكولوژيك رويشگاه هاي مورد مطالعه هم مي تواند دخيل باشد.