بررسي تاريخي و اثر درازمدت عوامل اقليمي بر توليد زعفران در استان خراسان رضوي

زعفران (Crocus sativus) با قدمتي ديرينه از دوره باستان تا دوره معاصر براي ايرانيان، كاربرد خوراكي و دارويي داشته است و عوامل متعددي بر ميزان توليد آن در استان هاي مختلف تأثير گذار بوده است. به منظور بررسي روند سطح زير كشت، توليد و عملكرد كلاله زعفران و همچنين اثر پارامترهاي اقليمي نظير ارتفاع از سطح دريا، ميانگين دما و ميانگين بارش بر كشت و توليد اين گياه در شهرهاي مختلف استان خراسان رضوي، مطالعه اي در بازه زماني سال هاي 1363 تا 1399 با استفاده از داده هاي جهاد كشاورزي صورت گرفت. نتايج نشان داد كه بيشترين مقدار توليد، و سطح زير كشت در بازه مورد بررسي به ترتيب مربوط به زاوه، تربت حيدريه و رشتخوار بود. همچنين زاوه و تربت حيدريه به ترتيب با 13.3 و 9.4 درصد از كل، بيشترين سهم را از توليد كل استان داشتند. مقايسه عملكرد هر شهر نسبت به ميانگين استان نشان داد كه گناباد و تربت حيدريه به ترتيب داراي رتبه هاي اول و دوم از اين نظر بودند. همچنين كلات داراي كمترين درصد سطح زير كشت، توليد آبي و نسبت عملكرد به ميانگين استان بود. مطالعه تأثير عوامل اقليمي بر زعفران نشان داد كه با افزايش ارتفاع از سطح دريا، سطح زير كشت و توليد زعفران، روند افزايشي داشت. با افزايش بارندگي سالانه نيز، سطح زير كشت و توليد كل روند كاهشي غيرخطي نشان داد ولي عملكرد زعفران افزايش يافت. همچنين با افزايش ميانگين دما، سطح زير كشت و توليد زعفران افزايش يافت ولي عملكرد زعفران روند كاهشي داشت. بررسي درصد تشابه شهرهاي مختلف استان خراسان رضوي از نظر خصوصيات مورد بررسي در سطح 75 درصد نشان داد كه در كل، مناطق مختلف استان به 5 خوشه قابل تفكيك است. شهرهاي باخرز، گناباد، كاشمر، مه ولات و رشتخوار در خوشه اول و شهرهاي بجستان، خواف، تربت جام، نيشابور، بردسكن و تايباد در خوشه دوم قرار گرفتند و هر كدام از شهرهاي تربت حيدريه و زاوه نيز دو شاخه مجزا را تشكيل دادند و بقيه شهرها در يك خوشه قرار گرفتند. به طور كلي روند افزايشي سطح زير كشت و توليد زعفران در استان خراسان رضوي حاكي از تمايل بيشتر به كشت اين گياه توسط كشاورزان با توجه به شرايط اقليمي و خاكي اين استان است.