واكاوي مفهوم زبان مادري در اسناد آموزش و پرورش و بررسي نمود آن در جامعه با تكيه بر چارچوب تحليل انتقادي گفتمان

يكي از بارزترين ويژگي‌هاي جامعه ايراني تكثر زباني و فرهنگي است؛ يافته‌هاي باستان‌شناسي و تاريخي نشان مي‌دهد كه از هزاران سال پيش به اين‌سو، همواره اقوام مختلف با فرهنگ‌ها و زبان‌هاي متعدد در آن مي‌زيسته‌اند. سياست‌گذاران هر جامعه بنا به اقتضاي شرايط در ارتباط با مسئله تنوع فرهنگي رويكردهاي مختلفي را اتخاذ مي‌كنند كه گاه منجر به چالش‌هايي در حوزه‌هاي مختلف مي‌شود؛ از جمله حوزه‌هاي پر چالش تنوع زباني و فرهنگي حوزه تعليم و تربيت است كه در جامعه ايران به دليل تنوع زباني و فرهنگي زياد و از سوي ديگر نظام آموزشي متمركز برنامه‌ريزي، اهميت آن بيش از پيش جلوه‌گر مي‌شود. هم‌اكنون حدود 200 كشور مستقل در جهان وجود دارد و حدود چهار هزار الي پنج هزار زبان گوناگون نيز در جهان تخمين زده مي‌شود. پژوهش حاضر با تكيه بر نگرش تحليل گفتمان انتقادي به بررسي جايگاه و انعكاس مفهوم زبان مادري در اسناد آموزش و پرورش و انعكاس و نمود آن در جامعه مي‌پردازد. بدين منظور ابتدا اسناد مرجع و همچنين اسناد مصوب در ساختار نظام آموزشي ايران مورد تحليل قرار گرفت. سپس انعكاس مفهوم آموزش به زبان مادري در نگاه متوليان، سياست‌گزاران، سياستمداران و متخصصان واكاوي گرديد. با استفاده از شيوه تحليلي-توصيفي و  با ابتناء بر مدل تحليل گفتمان انتقادي فركلاف (1995) نتايج بيانگر آن است كه علي‌رغم تصريح اسناد مرجع و اشارات صريح و ضمني اسناد آموزش و پرورش بر اهميت و لزوم آموزش به زبان مادري، گفتمان حاكم بر ادبيات افراد ذي‌نفع و ذي‌مدخل در اين حوزه، بهره‌گيري از واژگاني با ارزش تجربي ملي‌گرايانه و ايدئولوژيك و ايجاد دوگانه كاذب «هويت ملي» و «آموزش به زبان مادري» است. تلقي كردن آموزش به زبان مادري به‌عنوان مخل ايجاد هويت ملي  و تهديد انسجام ملي سبب شده است كه جايگاه آموزش به زبان مادري به محاق رفته و علي‌رغم برخورداري از پشتوانه نظري، علمي و الزام قانوني، در عمل اراده‌اي براي عملياتي كردن آن وجود نداشته باشد.