اقليم شناسي مناطق خشك و نيمه خشك ايران مركزي

امروزه شناسايي نوع اقليم يك منطقه با استفاده از عناصر مهم و اثرگذار، مي تواند نقش كليدي در شناخت و بازخواني يك پهنه جغرافيايي داشته باشد. لذا هدف اصلي پژوهش‌حاضر، اقليم‌شناسي مناطق خشك و نيمه خشك در ايران‌مركزي با استفاده از روش‌هاي آماري تحليل عاملي و تحليل‌خوشه‌اي است. بدين‌منظور، از داده‌هاي 13 متغيراقليمي در 14 ايستگاه‌سينوپتيك در بازه‌زماني 44 ساله از سال 1355 تا 1398شمسي استفاده شد و ماتريسي به ابعاد 14×13 كه سطرها؛ عناصر اقليمي و ستون‌ها؛ تعداد ايستگاه‌ها هستند، ايجاد گرديد. جهت تعميم داده‌هاي ايستگاهي به پهنه‌اي نيز، شبكه‌اي با ياخته‌هاي ‌km 15×15 در ايران‌مركزي تشكيل شد و ماتريسي با ابعاد 14×446 كه سطرها؛ ياخته‌هاي رقومي و ستون‌ها؛ تعداد ايستگاه‌ها را نشان مي‌دهد، به‌دست آمد كه مبناي محاسبات در تحليل‌عاملي با چرخش واريماكس و تحليل‌خوشه‌اي با ادغام وارد، بوده است. نتايج حاصل از ارتباط‌سنجي ارتفاع با متغيرهاي‌اقليمي حاكي از اين است كه در ايران‌مركزي، رابطه مستقيم و معني‌داري بين اين دو عامل برقرار است اما به علت تأثير عوامل‌محلي و كلان‌مقياس‌اقليمي، اين ارتباط در سرتاسر پهنه يكسان نيست و گاهاً لانه‌گزيني‌اقليمي را به وجود مي‌آورد. همچنين نتايج نشان داد كه 4 عامل اصلي و اثرگذار كه اقليم ايران‌مركزي را مي‌سازند به ترتيب عبارتند از: بارش، دما، رطوبت و توفان گردوخاك. اين عوامل، 86.2% از رفتاراقليمي اين پهنه را تبيين مي‌كنند. بارش با 35%، مهمترين عنصراقليمي‌اثرگذار در اين پهنه است كه غالباً در مناطق سردكوهستاني و ارتفاعات حاكميت دارد. دما با 27.3% در بيابان‌هاي مركزي و كناره‌هاي كويرلوت در كاشان، خوروبيابانك، بم و لار نقش‌آفرين است. رطوبت با 15.3% در بخش‌هايي از مناطق گرم‌ومرطوب جنوبي در بافت، آباده و داران اصفهان موثر است. توفان‌هاي گردوخاك با 8.8%، كم‌ترين عامل اثرگذار در اقليم ايران‌مركزي است كه به صورت پراكنده در خوروبيابانك، بافق، يزد و كاشان رخنمون بيشتري دارد. همچنين با انجام تحليل‌خوشه‌اي، 4 ناحيه اقليمي متمايز در ايران‌مركزي تحت عنوان ناحيه‌بارشي؛ ناحيه‌سردكوهستاني؛ ناحيه‌گرم‌وخشك؛ احيه‌بسيارگرم‌وخشك‌بادي شناسايي گرديد.