سرايندۀ سام‌ نامه و سنت نقالي ايراني

سام ‌‏نامه يكي از متوني است كه از زمان سرايش و شهرت در بين مردم نام سراينده يا سرايندگان آن و انتسابش به خواجوي كرماني محل بحث بوده است. اخيراً برخي پژوهشگران اين حوزه با اتكا به دو نسخه، يعني شبرنگ‏‌نامه محفوظ در دانشگاه ليدن و دست‏نويس سام‏نامه كتابخانۀ ملي تبريز به اين نتيجه رسيده‏‌اند كه سام‏‌نامه سرودۀ خواجوي شاهنامه‏‌خوان كراتي است و علّت اختلاف در تعداد ابيات و حتي وجود روايات كوتاه و بلند، كوتاه و بلند شدن روايت داستان توسط سراينده است، كه احتمالاً در مجالس نقل، گاهي اشعار را به تفصيل براي مردم مي‏‌خوانده و گاهي نيز بنا بر محدوديت زمان، خلاصه مي‌‏كرده است. اما پژوهش حاضر با ترديد در اين نظر، به دنبال يافتن پاسخي ديگر براي اين پرسش است كه چرا دست‏نويس‌‏هاي سام‏‌نامه به‌لحاظ تعداد ابيات و نوع روايت با يكديگر تفاوت اساسي دارند و ارتباط اين تفاوت‌‏ها با سراينده يا سرايندگان اين اثر چيست؟ اين پژوهش به روش اسنادي و با كمك سنت نقالي و با توجه به نظر پژوهشگران برجستۀ اين حوزه انجام گرفته است. نويسنده تلاش كرده است ويژگي‏‌ها و چارچوب اين سنت را استخراج كند و بر پايۀ آن‌ها به مقايسۀ دست‏نويس‌‏هاي گوناگون و روايت‌‏هاي كوتاه و بلند سام‏نامه بپردازد، كه نتيجه نشان ‏مي‌‏دهد تفاوت‏ دست‏نويس‏‌هاي مختلف اين اثر ناشي از تحريرهاي مختلفي است كه در طول زمان توسط شاهنامه‌‏خوان‏‌ها و طومارنويسان مختلف فراهم آمده است، و نه نقل‌‏هاي مختلف يك نقال. بنابر اين پژوهش تنها يك روايت كوتاه كه جزو كوتاه‏‌ترين روايات سام‌‏نامه است توسط خواجوي شاهنامه‌‏خوان كراتي فراهم آمده و مكتوب شده است.