تحليل جايگاه فرش در برخي عناصر معنوي فرهنگ عامه

فرش از مهم‌ترين اسباب خانۀ ايراني است و بسامد فراوان واژه‌هايي مانند «قالي» و «فرش» در مثل‌ها، چيستان ‌ها، آيين ‌ها، افسانه ‌ها و ترانه‌ها نشان ‌دهندۀ اهميت آن در فرهنگ مردم است. در اين پژوهش، با روش گردآوري اطلاعات از منابع مختلف و تحليل محتواي آن‌ها، جايگاه فرش در برخي عناصر معنوي فرهنگ عامه بررسي شده است. نتايج گوياي آن است كه در فرهنگ عامه، فلسفۀ پيدايش و ماهيت باورهاي قالي‌بافان و قالي‌بافي ايران، به‌ترتيب عبارت‌اند از: فرافكنانه، تدافعي، ذوقي و تسكيني؛ و تحليل آيين‌هايي چون «مي بچكلسن» آلاشت از كارياري مرتبط با تهيۀ پشم بافندگي حكايت دارد و پيوند آيين‌هاي كهن باران‏خواهي ايراني با اعتقادات مذهبي در قالي‌شويان مشهد اردهال ديده مي‌شود. در ادبيات عامه، در مثل‌ها با اشاره به مهم‌ترين مناطق قالي‌بافي ايران، نكاتي دربارۀ نگه‌داري قالي و رنج قالي‌بافان آمده و با اشاره به نكات اقتصادي دربارۀ فرش، از اصطلاحات تخصصي قالي، مضامين متنوعي ساخته شده و برخي آداب و رسوم در آن‌ها منعكس شده است. عمده‌ترين درون‏مايۀ ترانه‌هاي قالي‌بافان ايران را عشق، دوري از معشوق، غم غربت، رنج و سختي قالي‏ بافان، توصيف زيبايي‌هاي قالي و استمداد از امام رضا (ع) در كار و آرزوي اتمام كار قالي و زيارت امام رضا(ع) تشكيل مي‌دهد. در افسانه‌هاي شكل‌گرفته در موضوع قالي و بافته‌ها، در افسانۀ قاليچۀ سليمان، قهرماني با شخصيت واقعي، بر عناصر طبيعي غلبه مي‌كند و قاليچه نيز در اين ميان عنصري خيالي است كه عامه به افسانه افزوده‌اند؛ در افسانۀ «نمد و پسر سليمان» نيز عنصر تصادف، به كشف چگونگي ساخت كرباس منجر مي‌شود. همۀ اين موارد جايگاه انكارناپذير فرش را در فرهنگ و ادبيات عامه نشان مي‌دهد. عامه خود اين باورها، مثل ‌ها، ترانه‌ها  و افسانه‌ها را ساخته‏اند و زمزمه مي‌كنند و خود مجري آيين ‌هاي قالي‌ بافي‌اند.