رسالت مورخان؛ كندوكاو و نقدي بر توصيف فربه به‌‌مانند مهم‌‌ترين ‌وظيفۀ مورخان

در چند سال واپسين، به‌كوشش استادان مطرح رشتۀ تاريخ و به‌‌ويژه حسن حضرتي، هاشم آقاجري، عليرضا ملايي‌‌تواني و قباد منصوربخت مناقشه‌اي كِرامند دربارۀ رسالت مورخان آرايه گرفته است كه مي‌تواند آغاز انديشه‌‌ورزي و ژرف‌‌نگري دربارۀ يك مسئلۀ‌ جدي باشد؛ رسالت يا وظيفۀ رشته‌‌اي مورخان. بر همين اساس، اين سؤال مطرح مي‌‌شود كه مهم‌‌ترين وظيفۀ رشته‌‌اي مورخان چيست؟ حسن حضرتي در نقد رويكرد نظريه‌محوري و متأثر از مفهوم «توصيف فربه‌»‌ كليفورد گيرتز[1] (۲۰۰۶- 1926)، انسان‌شناس برجستۀ آمريكايي، عبارت «توصيف عميق و گسترده» را براي نخستين‌بار و در آغاز دهۀ نود شمسي، در گفت‌‌وگوهاي روش‌شناسي تاريخي مطرح كرد و برخلاف بيشتر تاريخ‌ورزان ايراني، مهم‌ترين وظيفۀ‌ مورخان را توصيف فربه يا عميق و گسترده از رويدادهاي گذشتۀ انساني دانست كه از حيث روش‌‌شناختي به‌دنبال پاسخ‌هايي از جنسِ «چيستي و چگونگي» است. مقالۀ حاضر درواقع نقدي بر اين نظر و كندوكاوي براي ارائۀ پاسخي بهتر به سؤال مهم‌‌ترين وظيفۀ‌ رشته‌‌اي مورخان است. نويسندگان مقاله معتقدند كه حتي اگر به لحاظ روشِ تحقيق، تفكيكِ پرسشِ «چگونگي و چرايي» ممكن باشد، بي‌‌توجهي مورخان به «چرايي»، به‌منزلۀ فروكاستن از ظرفيت رشته‌‌اي تاريخ است؛ آزمون نظريه و نظريه‌پردازي هم در رشتۀ تاريخ ممكن و بايسته است؛ اما توصيف كم‌اهميت‌تر يا صرفاً مرحلۀ پيشين تحليل يا تفسير نيست و نظريه‌محوري هم نمي‌‌تواند مهم‌‌ترين رسالت مورخانه باشد. از نظر نويسندگان، مهم‌‌ترين وظيفۀ‌ رشته‌‌اي مورخان ارائۀ‌ توضيح روشن از چگونگي و چرايي رويدادها؛ بدون جداكردن يا اوليه و ثانويه ديدنِ اهميت چگونه يا چرا است.