نگاهي انتقادي به شگردهاي نوسازي تشبيه در باب پنجم گلستان سعدي و روضۀ ششم بهارستان جامي

تشبيه نخستين صورت بياني از ابتداي دورۀ رشد و تكوين زبان و ادبيات فارسي بوده است. هر شاعري قصد داشته نسبت به پيشينيان، كلام خود را مخيل‌تر، متعالي‌تر و تازه‌تر جلوه بدهد كه براي تحقق چنين امري، ناگزير بوده تشبيهات مبتذل را نوسازي كند. در اين پژوهش كوشيده ايم به اين پرسش پاسخ دهيم كه سعدي در باب پنجم گلستان و جامي در روضۀ ششم بهارستان براي نوسازي تشبيهات خود، از چه ابزاري بهره گرفته‌اند؟ به اين منظور، با روش تحليلي- توصيفي و بر اساس شواهد و قراين به‌دست آمده، نشان داده ايم كه سعدي و جامي از ابزارِ تشبيه مشروط، تشبيه تفضيل و تشبيه مقيد، تشبيه غريبِ بعيد، تشبيه كنايي، تشبيه مركب، تشبيه تسويه و تشبيه جمع، تشبيه و صور خيال مضاعف، تناسي تشبيه، به كار بردن مشبهٌ‌به‌ غير معمول و ادات نادر براي نوسازي تشبيه و رفع ابتذال از آن بهره گرفته‌اند. تشبيه تسويه، به‌ويژه در نثر مسجع، مي‌تواند به مثابۀ ابزاري باشد كه شاعر مي‌تواند همانند تشبيه جمع با آن تشبيه را نوسازي كند و مجالي براي سجع‌سازي فراهم آورد. با اين كه جامي قصد تتبع از طرز سعدي را داشته، اما همواره در اين امر كامياب نبوده است. زماني كه تشبيه حسي به تشبيه عقلي تبديل، يا مشبه‌ٌبه غيرمعمول مي‌شود، كلام سعدي همواره استوار و بدون ابهام است؛ اما كلام جامي دچار ابهام مي‌شود. سعدي نيز گاهي در پيدا كردن وجه شبهي روشن براي تشبيه مركب يا تشبيه تفضيل از نوع مرجوعٌ‌عنه درمانده است. روند شكل‌گيري صور خيال معمولاً با تشبيه شروع مي‌شود و شاعر مجبور است براي ايجاد آشنايي‌زدايي، يكي از اركان تشبيه را كنار بگذارد. استعاره نتيجۀ آشنايي‌زدايي از تشبيهي مبتذل شده است. تناسي تشبيه محملي براي آشنايي‌زدايي و بستري براي خلق استعاره‌ است. سعدي و جامي براي اين كه بتوانند كلام خود را از ابهام دور نگه دارند، كوشيده‌اند چندان از تشبيهات دور از ذهن يا بكر بهره نگيرند و در عوض از تشبيهات متقدمان آشنايي ‌زدايي كرده‌اند.