منطق تعامل در روايت‌ هاي سياسي - اخلاقي كلاسيك فارسي: آداب معاشرت و فاصله‌ گزيني

كتاب هاي سياسي - اخلاقي فارسي دسته اي از سياستنامه ها هستند كه وجوهي از آداب اجتماعي را به شكل مستقيم براي مخاطب/ شنونده تجويز كرده يا به شكلي ضمني با وي در ميان مي گذارند؛ به عبارتي ديگر، اين آثار منبعي براي انواع آداب و الگويي براي شيوه تنظيم فاصله و فضاي اجتماعي در ميان مردم است. در اين نوشتار وجوه فاصله گزيني مذكور با تكيه بر حوزه ها و موضوعات آداب معاشرت همچون سخن گفتن و سخن شنيدن، تغذيه و خوراك، پوشش و خلعت ، نشست و برخاست و دوستي و دشمني در شش اثر كليدي سياسي-اخلاقي فارسي دلالت يابي و تفسير شده است. نتيجه نشان مي دهد همه ي حوزه ها و موضوعات مورد بررسي، مبتني بر ايجاد فاصله و رعايت نظم از پيش تثبيت شده يا قاعده هاي طبيعي نمايانده شده موجود است كه در هر كدام از حوزه ها با نشانگاني خاص بازنمايي شده است.در موضوع سخن گفتن ، سخنان طبقۀ فرادست همچون ملوك و حكيمان را فارغ از موضوع سخن به مثابه ي پند و حكمت مي داند و شنيدن آن را موهبتي مشروعيت آور تلقي مي كنند. در آداب تغذيه از سفره‌هاي پر تكلف طبقه فرادست مثال مي آورد كه به مثابه ي مصرف نمايشي مي خواهند فاصله خود را با بقيه حفظ كنند. آداب پوشش و خلعت نيز به شكلي نشاندار در خدمت تمايز طبقاتي و فاصله گزيني اجتماعي است. در آداب نشست و برخاست فاصله گزيني مبتني بر مديريت بدن است طبقۀ بالا با بدني آزاد و رها عمل مي كنند در حالي كه سطوح پايين تر با دو زانو نشستن، آرام آرام حرف زدن و غيره فاصلۀخود را با طبقه بالادست رعايت مي كنند. در آداب دوستي و دشمني هم كه بخشي از آداب معاشرت است، رعايت فاصله با دشمن در هر حال ضروري است و عدم رعايت آن سبب خسران و زوال است. بنا به الگوي معرفتي جهان كلاسيك و اشرافيت اعتقادي-اجتماعي منضم به آن، همۀ حوزه ها و موضوعات مذكور به شكلي نشاندار در خدمت تمايز و ايجاد فاصلۀ سلسله مراتبي است. در اين آثار چه گزار ه هاي تجويزي چه روايت هاي داستاني مخاطب/شنونده را به انضباط طبقاتي دعوت كرده، آن را به مثابۀ شكلي از سنّت يا وجهي از عقلانيت فرض مي كنند. چنين فراخواني اي خود به خود، انضباط مذكور را به منابع مشروعيت گره مي زند.