معارضات همام و سعدي از ديدگاه صرف و نحو

در دوره‎هاي مختلف تاريخ ادب فارسي فنّ معارضه يا جواب در ميان شاعران، به ويژه شاعران سرشناس هر دوره با ديگران رواج داشته است. تعدادي از اين معارضات در دايرۀ تقليد صرف محصور گشتند و تعدادي ديگر با نوآوري‌هاي سازندگان آنها توانستند به لحاظ ارزش فنّي به درجۀ مطلوبي برسند. بررسي ديوان اشعار نشان مي‌دهد كه ارتباط شاعران با يكديگر گاه بخش قابل ‌توجّهي از ديوان ايشان را به خود اختصاص مي‌دهد. از مصاديق اين ارتباط يكي فنّ معارضه يا جواب است. يكي از اين معارضات كه در اين پژوهش به آن پرداخته شده، معارضۀ همام تبريزي با سعدي شيرازي است.بررسي منابعي چون تاريخ گزيده، مونس‎‎‎‎‎‎‎‎الاحرار، تذكرۀ‎الشعرا و ... نشان‎ مي‌دهد كه بحث همام و سعدي در ميان قدما داراي سابقه است. برخي از مهم‏‌‎ترين و قديمي‌ترين منابعي كه به معارضات همام با سعدي اشاره كرده‌اند و نيز دربردارندۀ متن اين معارضات هستند عبارتند از: جنگ كتابخانۀ لالااسماعيل تركيه، سفينۀ شمس حاجي و دست‌نويس كهن ديوان همام تبريزي. در پژوهش حاضر بر اساس متن اين معارضات در نسخ نامبرده و به كمك روش آماري، تلاش شده تا با مقايسۀ حوزه‌هاي واژگان و نحو، شباهت‌ها و تفاوت‌هاي همام و سعدي در سرودن غزل برشمرده شود. در بخش واژگان ساخت‌هاي واژگاني هر واژه بررسي و مشخص شده كه سعدي بيش از همام به انواع واژه و تنوّع و تازگي ساخت‌هاي واژگاني پرداخته است و در بخش نحو با بررسي ساختمان افعال، كاربرد حروف، رقص ضمير، انواع حذف و جابه‌جايي‌هاي نحوي مشخص شده كه ساختار‌هاي نحوي در غزل سعدي استحكام بيشتري دارند.