صور خيال در نثر مجالس عرفاني قرن پنج

نثر مجالس عرفاني ‌در ‌قرن ‌پنج‌ داراي ‌ويژگي‌هايي‌ است‌ كه ‌آن‌ را از ساير نثرهاي ‌ادبي متمايز مي‌كند. ويژگي‌هايي كه مي‌توان آن‌ها را در دو حوزۀ لفظي و معنوي مورد بررسي و تفحص قرار داد. از آنجايي كه بيشتر مخاطبان مجالس عرفاني از طبقۀ متوسط و عموم مردم جامعه بودند، آرايش لفظي و معنوي كلام موجب عذوبت و شيوايي سخن مي‌شد و موافق طبع مخاطبان بود. همچنين ماهيت انديشه هاي عرفاني كه غير محسوس و انتزاعي است؛ اقتضا مي‌كند كه مشايخ براي نيل به اهداف تعليمي خود از برخي مقوله‌هاي‌ بلاغي نظير تشبيه، تناسب، تركيبات كنايي و بخصوص تمثيل كه در محسوس كردن امور معقول بسيار كاريي دارد، استفاده كنند. در اين مقاله سعي شده ضمن تبيين و بررسي عناصر بلاغي در نثر مجالس متصوفه‌ قرن پنجم و ذكر اهميت به‌كارگيري آن‌ها در مسير تعليم مفاهيم عرفاني با آوردن مصاديقي از كتب منثور در حوزۀ مجلس‌گويي صوفيانه، نحوۀ بهره‌جويي مشايخ از اين فنون را مورد بحث و بررسي قرار دهد. نتايج به دست آمده از اين پژوهش حاكي از آن ‌است كه مشايخ صوفيۀ قرن پنجم در مجالس ‌و محافل خود براي نيل به مقاصد تعليمي و هر چه ملموس ‌و مفهوم ‌كردن مطالب‌ عرفاني از ادوات صور خيال به ويژه ‌تمثيل،‌ استعاره‌ وتناسب ‌-البته با شدت و ضعف هايي نسبت به هم- بهرۀ وافر برده‌اند.