واكاوي بازگشت احسان طبري از ماركسيسم: از پنداشت تا واقعيت

احسان طبري از سرآمدان جنبش كمونيستي در ايران بود. او با دانش وسيعش در اعتباربخشي به حزب تودۀ ايران و آموزش ماركسيسم به جوانان حزبي، در گستراندن قلمرو حزب به‌ويژه در ميان روشنفكران و كارگران سهمي بزرگ داشت. ايمان و پايبندي‌اش به حزب و اصول ماركسيسم چنان مستحكم بود كه گماني از فروپاشي آن نمي‌رفت، اما فروپاشيد و با تأليف آثاري نيز بر آن صحه گذاشت. بازگشت از ماركسيسم و اعلام دين‌داري‌اش پرسش‌برانگيز بود. فردي كه به‌عنوان نظريه‌پرداز و يكي از پايه‌هاي اصلي حزب قلمداد مي‌شد، چگونه از باوري كه نزديك به نيم سده با آن زيسته و هويتش را شكل داده بود، به آساني دست كشيد؟ هدف اين نوشتار بررسي واقعيت اين تحول است كه با نقبي بر خصوصيات اخلاقي و منش حزبي و سياسي‌اش، بر پايۀ آثار و خاطرات هم‌حزبي‌هايش كه طيفي از موافقان و مخالفانش بودند و نيز متن بازجويي‌هايش از 1362 تا 1364، پاسخي درخور به اين پرسش مي‌دهد. يافتۀ اين پژوهش حاكي از دين‌داري مصلحتي و پناه‌بردن به تقيه براي درامان‌ماندن و صيانت از ايمان و اندوخته‌هاي فكري‌اش بود كه جز از اين طريق مقصود حاصل نمي‌شد.