بررسي انتقادي تعاريف علت معدّه در فلسفه اسلامي

علت معدّه از مباحث مهم و راه‌گشاي هستي‌شناسي است كه در تلقي صحيح در خداشناسي، جهان‌شناسي و انسان‌شناسي مي‌تواند نقش بسزايي ايفا كند. با اين همه، علت معدّه، كمتر واكاوي شده و گاه به يك تعريف مبهم از آن بسنده شده است. همين ابهام، علت معدّه را در بسياري موارد به يك پاسخ اجمالي قالبي تبديل كرده است. عبور از اين تعريف قالبي و واكاوي دقيق چيستي علت معدّه مي‌تواند زمينه‌ساز فهم عميق و حل بسياري از مسائل مثل شبهه تعارض علم و دين باشد؛ زيرا عللي كه علوم آن را مي‌كاوند و در صدد نفي يا اثبات آن‌اند، علل معدّه‌اند و علتي مثل واجب‌الوجود كه دين از آن سخن مي‌گويد، از سنخ علل موجده است. خطاي اگوسنت كنت كه تاريخ را به سه دوره رباني، فلسفي و علمي كرده است، ناشي از همين جاست. در اين تحقيق با روش تحليل عقلي، تعاريفي كه از علت معدّه صورت گرفته است، بررسي و كاستي‌ هر يك نشان داده شده و معلوم شده است كه علت معدّه در آنجا كه به معناي وجود و عدم لازم سابق و به معناي مجراي فيض نيست، عاملي است كه ماده را آماده كرده، قابليت را در قابل به وجود مي‌آورد و آن را مستعد دريافت فيض مفيض مي‌كند.