ادله انحصار عرضي ذاتي در محمول مساوي با موضوع از نظر علامه طباطبايي

بررسي عرضي ذاتي (عرض ذاتي) در بحث موضوع علم و تمايز علوم و همچنين در صناعت برهان اهميت اساسي دارد. از نظر علامه طباطبايي، عرضي ذاتي منحصر در محمولات مساوي با موضوع است. يعني محمولات باواسطه و محمولات اعم و اخص از موضوع، عرضي ذاتي نيستند. براي اثبات نظر ايشان بيان شد كه يقيني بودن قضيه مستلزم ذاتي بودن محمول آن است و ذاتي بودن محمول قضيه مستلزم يقيني بودن آن، و چون حمل محمولات باواسطه «يقيني» نيست، پس محمولِ باواسطه عرضي ذاتي نيست. همچنين اثبات شد كه عرضي ذاتي با وضع موضوع وضع مي‌شود و الا قضيه يقيني نيست و همچنين با رفع موضوع رفع مي‌شود، و الا تناقض لازم مي‌آيد. در ادامه ثابت شد كه لازمه اين دو ويژگي، تساوي عرضي ذاتي با موضوع است. در نهايت به دو اشكال نقضي پاسخ داده شد. اشكال اول درباره محمولات باواسطه در ثبوت بود كه با تفكيك بين حكم به اتحاد و اصل تحقق محمول اشكال دفع شد. در اشكال دوم بيان شد كه اگر محمول اعم از موضوع باشد، قضيه مي‌تواند يقيني باشد كه در جواب بيان شد اين فرض مستلزم لغويت قيد مأخوذ در موضوع و تناقض است و يقيني انگاشتن اين قضيه ناشي از نوعي مسامحه مي‌باشد.