خوانش پسااستعماري هويت در انديشه محمد مصدق؛ با تأكيد بر روش واسازي

محمد مصدق در روايت مسلط تاريخ معاصر ايران به‌عنوان رهبري ملي‌گرا و استعمارستيز شناخته مي‌شود. اين روايت تا چه اندازه در ساختار فكري مصدق انعكاس مي‌يابد؟ آيا انديشه مصدق انعكاس گفتمان استعمار است يا بازتاب مقاومت استعمارستيزانه؟ براي پاسخ به اين سوال از روش تحليل واسازي متن براي بررسي ساختار متن نامه‌هاي مصدق و از نظريه‌ پسااستعماري هومي بابا براي تفسير اطلاعات به‌دست آمده از روش واسازي استفاده مي‌گردد. مجموعه نامه‌هاي مصدق در قالب دو مرحله تاريخي قبل و بعد از كودتاي 28 مرداد 1332 تقسيم‌بندي و مورد تحليل واسازي قرار مي‌گيرند. يافته‌هاي تحقيق حاضر نشان مي‌دهد كه مصدق ايران و غرب را داراي هويتي ذاتي و يكپارپه نمي‌بيند. هويت خود ايراني و ديگري غرب هر دو دورگه است. غرب با تلفيق استعمار و دموكراسي به ترسيم هويت خود و تأسيس هويت ديگري ايراني پرداخته است. هويت ايراني نيز تلفيقي از عناصر مثبت بومي و ميراث استعمار است. لذا نه برتري غرب و نه فروتري ايران امري ذاتي نيستند و در پيوند با يكديگر شكل گرفته‌اند. مصدق غرب را با استعمار يكي نمي‌داند و جامعه ايران را هم از عناصر مقاومت و تمدن عاري نمي‌پندارد. در نظام فكري مصدق، «خود» از طريق تقليد و آميخته شدن فرهنگ بومي با ويژگي‌هاي مطلوب فرهنگ استعمارگر هويت مي‌يابد. مصدق با گزينش‌گرايي از غرب خواهان شكل‌گيري هويت سوم و تبديل آن به كانون مقاومت در برابر گفتمان استعماري است.