بازپژوهي احتمال وقوع جرم در حقوق كيفري افغانستان و ايران

قصد جرم يا علم به تحقق آن در جرائم عمدي و تقصير در جرائم غيرعمدي از مصاديق و اجزاء پذيرفته‌شدهٔ عنصر رواني است؛ اما يكي از امور مغفول در اين حوزه، احتمال وقوع جرم است كه جايگاه آن در عنصر رواني و ارتباط آن با مفاهيمي همچون سوءنيت احتمالي و خطاي فاحش مشخص نيست. آيا احتمال وقوع جرم را مي‌توان امري مطلق قلمداد كرد و در زمرهٔ جرائم عمد يا غيرعمد تلقي كرد؟ يا بايد در احتمال وقوع جرم قائل به تفكيك و درجه‌بندي شد؟ در اين تحقيق، با روش توصيفي-تحليلي و با توجه ‌به كُد جزاي افغانستان مصوب ۱۳۹۶ و قانون مجازات اسلامي ايران مصوب ۱۳۹۲، اين نتايج به دست آمد: زماني احتمال وقوع جرم از مصاديق عنصر رواني جرائم عمدي است كه عمد در رفتار (قصد فعل و احتمال وقوع جرم) وجود داشته باشد؛ لذا درصورتي‌كه رفتار غيرعمدي باشد، هرچند پيش‌بيني وقوع جرم بالا باشد، نمي‌تواند عمدي تلقي شود. بنابراين از حالت نخست تحت عنوان سوءنيت احتمالي و از دومي تحت عنوان خطاي فاحش ياد مي‌شود. به‌ اين‌ ترتيب، اين دو اصطلاح مترادف نبوده، بلكه مبين دو نوع حالت رواني در حقوق كيفري است. در كُد جزاي افغانستان مصوب ۱۳۹۶، پيش‌بيني وقوع جرم به‌عنوان يك قاعدهٔ عام بيان شده و تداعي‌كنندهٔ سوءنيت احتمالي است. در قانون مجازات اسلامي ايران مصوب ۱۳۹۲، هرچند قاعدهٔ عام در اين موضوع وجود ندارد، ولي به‌صورت پراكنده در مواد مختلف به آن اشاره شده است كه مانند كُد جزاي افغانستان چهرهٔ ديگري از سوءنيت احتمالي است.